Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk” zaczynał jako państwowy zespół ludowy, drugi po „Mazowszu” w Polsce. Dziś kojarzy się z neoklasycystycznym pałacem w Koszęcinie, ale pierwszy program pokazał publiczności w gmachu teatru w Katowicach, a pierwszy oficjalny występ odbył się w Warszawie. Ta droga od sceny do sceny dobrze opowiada historię zespołu.

Założyciele i pierwsze miesiące

Zespół „Śląsk” powstał 1 lipca 1953 roku. Założycielami byli Stanisław Hadyna, kierownik artystyczny powołany na to stanowisko już w marcu 1953 roku, i Elwira Kamińska, choreografka, która współpracowała z Hadyną od stycznia 1953 roku. Teksty do wielu utworów pisał Zdzisław Pyzik. Część źródeł podaje inną datę i pisze, że Hadyna zorganizował zespół już w 1952 roku. Dwie daty, 1952 i 1953, funkcjonują więc obok siebie; strona zespołu podaje rok 1953.

Hadyna urodził się w 1919 roku w Karpętnej, a wykształcenie muzyczne zdobył w Cieszynie i w Katowicach. Był kompozytorem, dyrygentem i pisarzem. Do jego najbardziej znanych pieśni należą „Karolinka”, „Starzyk” i „Helokanie”. Kamińska była warszawianką, przed wojną prowadziła szkołę baletową w Bielsku, a po wojnie założyła w Katowicach zespół baletowy.

Zamysł był duży. Zespół miał liczyć prawie 300 osób: 140 w chórze, 60 w balecie i 80 w orkiestrze. Osiągnął mniej więcej połowę tej liczby. W latach 1953-1957 tworzyło go ponad stu chórzystów i tancerzy, w większości amatorów bez szerszego wykształcenia muzycznego.

Premiera w Katowicach, występ w Hali Mirowskiej

Pierwsze zamknięte koncerty odbyły się dla delegatów partyjnej konferencji oraz dla gości z Chin. Był też nieoficjalny koncert w katowickim parku Kościuszki. Premiera pierwszego programu miała miejsce 16 października 1954 roku w Teatrze Śląskim w Katowicach. Pierwszy oficjalny występ zespołu odbył się 6 listopada 1954 roku w Hali Mirowskiej w Warszawie, z okazji rocznicy rewolucji październikowej.

Ten początek warto pamiętać razem z kontekstem. Zespół był instytucją państwową, a jego pierwsze występy wiązały się z uroczystościami władz. Kilkanaście lat później, w 1971 roku, „Śląsk” wystąpił na pierwszej imprezie w nowo otwartym Spodku. Według agencji PAP, cytowanej przez portal dzieje.pl, były to obchody 50. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego, które odbyły się 8 maja 1971 roku, z udziałem Anny German. Hala stoi niedaleko Pomnika Powstańców Śląskich, a jedna z płyt zespołu, „Idą powstańcy”, zawiera pieśni powstańców górnośląskich.

Repertuar i świat

Na początku zespół prezentował folklor Górnego Śląska, Ziemi Cieszyńskiej i Beskidów. Później do programu weszły pieśni i tańce z innych regionów Polski, w tym małopolskie i kujawskie. W repertuarze znalazły się też muzyka sakralna, oratoria i opery. Zespół wydał kilkanaście płyt, w tym serię „Złota Kolekcja Śląska”. Album „Karolinka” ma status platynowej płyty. W 2021 roku „Śląsk” nagrał z raperem Miuoshem album „Pieśni współczesne”, który zdobył podwójną platynę i nagrodę Fryderyk.

Zespół odwiedził 45 państw na pięciu kontynentach i dał ponad 9 tysięcy koncertów dla ponad 27 milionów widzów. Wśród pierwszych wyjazdów były Czechosłowacja i Związek Radziecki w 1955 roku, a później Stany Zjednoczone, Kanadę, Chiny i Australię.

Dziś zespół nosi imię Stanisława Hadyny. W 2007 roku otrzymał Nagrodę im. Wojciecha Korfantego. W 2017 roku podpisano umowę o współprowadzeniu zespołu przez ministra kultury i zarząd województwa śląskiego.

Pałac w Koszęcinie

Od 1953 roku siedzibą zespołu jest pałac w Koszęcinie w powiecie lublinieckim. Obecny kształt rezydencji pochodzi z przebudowy w latach 1828-1830, prowadzonej przez ród Hohenlohe-Ingelfingen, który miał te dobra od początku XIX wieku do stycznia 1945 roku. Starsze dzieje są opisane nieco różnie. Według jednej wersji drewniany zamek spłonął w 1603 roku, a murowany ukończył w 1605 roku Andrzej Kochcicki. Według strony zespołu drewniany zamek został podpalony przez lisowczyków, a Kochcicki zaczął budowę murowanej kaplicy i pałacu w 1609 roku. Mamy więc dwie wersje tego samego epizodu.

Pałac ma trzy niesymetryczne skrzydła. W zachodnim są Sala Balowa i taras wychodzący na park, a także Sala Zielona z okrągłym piecem kaflowym w stylu empire. Dawna kaplica, nieczynna od 1945 roku, została odnowiona w 2001 roku i służy jako kameralna sala koncertowa. W dawnej ujeżdżalni działa pawilon imienia Elwiry Kamińskiej, a w budynku folwarcznym Dom Pracy Twórczej imienia Adolfa Dygacza z Izbą Pamięci i wystawą strojów śląskich. Wokół rozciąga się park krajobrazowy z połowy XIX wieku, z lipami, kasztanowcami i dębami; część drzew to pomniki przyrody.

Na dziedzińcu siedzi na ławce sam założyciel. Ławeczka Stanisława Hadyny z fajką i nutami „Helokania” stoi tu od 2006 roku. Jej autorem jest krakowski rzeźbiarz Marek Maślaniec, ten sam, który wykonał ławeczkę Hadyny w Wiśle. Dostęp do dziedzińca trzeba sprawdzić przed wizytą, bo pałac jest siedzibą działającego zespołu. Do rezerwatu Jeleniak Mikuliny, torfowiska z lęgowiskiem żurawi, jest z Koszęcina około 4,5 kilometra.

Hadyna w Wiśle

Z Wisłą Hadynę łączyło życie prywatne: na stoku góry Bukowej miał dom. Pochowano go na starym cmentarzu ewangelickim, dziś Na Groniczku, a po śmierci otrzymał honorowe obywatelstwo miasta. W 2010 roku nadano jego imię amfiteatrowi w centrum Wisły. Na widowni stoi pomnik patrona.

Hadyna w 1968 roku musiał ustąpić ze stanowiska dyrektora naczelnego i wyjechał do Krakowa, gdzie został kierownikiem muzycznym teatru. Do „Śląska” wrócił 1 marca 1990 roku jako dyrektor artystyczny i kierował zespołem do śmierci w 1999 roku.