Dwa cmentarze w Bielsku-Białej: jeden czynny, drugi zlikwidowany

Gmina żydowska w Bielsku powstała w 1865 roku, a wcześniej bielscy Żydzi należeli do gminy cieszyńskiej i grzebali zmarłych w Cieszynie. Własny cmentarz założono w 1849 roku w Aleksandrowicach, przy dzisiejszej ulicy Cieszyńskiej. Impulsem była epidemia cholery i związany z nią zakaz przewożenia zwłok. Pierwszego pochówku dokonano 31 lipca 1849 roku, a najstarszym zachowanym nagrobkiem jest macewa siedemnastoletniego Josefa Neumanna, zmarłego 3 września 1849 roku. Dziś stoi w domu przedpogrzebowym, chroniona przed pogodą.

Cmentarz zajmuje 2,39 hektara i jest podzielony na siedem sektorów oznaczonych literami od A do G. Zachowało się na nim około 1200 nagrobków, a liczbę wszystkich miejsc pochówku szacuje się na 3000. W 1988 roku wpisano go do rejestru zabytków. Do dziś jest to cmentarz czynny, własność gminy wyznaniowej żydowskiej.

Dom przedpogrzebowy zbudowano w 1885 roku według projektu Karola Korna, na miejscu starszego z 1867 roku, który spłonął. Łączy elementy neoromanizmu i stylu mauretańskiego. Najcenniejsze są polichromie stropowe o powierzchni 144 metrów kwadratowych, wpisane do rejestru zabytków osobno. Uchodzą za jedno z nielicznych w regionie zachowanych malowideł tego typu w żydowskiej kulturze sakralnej. Ten sam architekt projektował zniszczoną w 1939 roku synagogę w Bielsku, o której przypomina dziś tablica na ścianie budynku Galerii Bielskiej BWA.

Wojna i lata powojenne

W 1941 roku burmistrz Bielska wystąpił z inicjatywą likwidacji cmentarza pod budownictwo mieszkaniowe. Zgodę na zamknięcie wydano ostatecznie w lutym 1944 roku, ale miasto jej nie zrealizowało i cmentarz nie został zlikwidowany. Poniósł jednak duże straty: skradziono lub zniszczono ponad połowę nagrobków, a w najstarszym sektorze F brakuje około 95 procent pomników. Całkowicie zniknęła kwatera dla Żydów ortodoksyjnych.

Po wojnie nagrobki dalej niszczono. We wrześniu 1945 roku starostwo nakazało usunąć z cmentarza napisy w języku niemieckim. Komitet żydowski poinformował o ich usunięciu, choć większość nagrobków zachowała niemieckie inskrypcje, a w wielu przypadkach nagrobki po prostu przewrócono napisem do ziemi. Podobne działania znane są z Starego Cmentarza Ewangelickiego, gdzie potomkowie zamalowywali napisy lub przewracali płyty, żeby je ocalić.

W sektorze E leży kwatera żydowskich żołnierzy z I wojny światowej, a w niej wspólny pomnik z 1929 roku z nazwiskami 61 poległych. W 2009 roku odsłonięto też pomnik ku pamięci żydowskich obywateli Bielska-Białej i okolicy, zamordowanych lub zmarłych na wygnaniu w latach 1939-1945.

Cmentarz przy ulicy Wyzwolenia

Drugi cmentarz leżał w dawnej Białej Krakowskiej, przy dzisiejszej ulicy Wyzwolenia 59. Założono go w 1849 roku, tego samego roku co cmentarz w Aleksandrowicach. Działka należała do dóbr w Lipniku i była dzierżawiona, a gmina żydowska w Białej kupiła ją dopiero w 1902 roku. W 1919 roku teren powiększono. Dom przedpogrzebowy zbudowano na początku lat 60. XIX wieku i przebudowano w 1926 roku.

Cmentarz był używany do końca 1942 roku, kiedy zlikwidowano getto i wysiedlono większość Żydów z miasta. W tym czasie pochowano na nim 49 osób. Ostatni pochówek po wojnie odbył się w lutym 1956 roku. Władze miejskie i wojewódzkie uznały likwidację za konieczną dla rozbudowy zakładów sprzętu sportowego Polsport. Mimo sprzeciwu kongregacji wyznaniowej cmentarz zlikwidowano w 1966 roku.

Między czerwcem 1966 a majem 1967 ekshumowano szczątki ze 170 spośród około 1700 grobów. Przeniesiono je razem z nagrobkami na cmentarz w Aleksandrowicach, do sektora G. Pozostałe groby zniknęły razem z cmentarzem. Dziś w tym miejscu stoi pomnik w kształcie macewy, odsłonięty 13 grudnia 1996 roku, z napisem po polsku i po hebrajsku. Autorem jest rzeźbiarz Bronisław Krzysztof. Teren sąsiaduje z zakładem, więc przed wizytą warto sprawdzić, na jakich zasadach można dojść do pomnika.

Cieszyn: dwa cmentarze przy ulicy Hażlaskiej

Stary cmentarz żydowski w Cieszynie jest starszym z dwóch cmentarzy żydowskich w tym mieście. Grunt kupił w 1647 roku Jakub Singer, najstarszego żydowskiego rodu mieszkającego w Cieszynie na stałe. Księżna Elżbieta Lukrecja nadała mu wówczas przywileje, w tym zgodę na urządzenie cmentarza dla zmarłych z jego rodziny. W 1785 roku cmentarz sprzedano za 900 florenów gminie obejmującej 88 tolerowanych rodzin żydowskich i przestał być własnością prywatną. Obsługiwał potem Żydów z całego Śląska Cieszyńskiego.

Cmentarz ma 1,9 hektara. Zachowało się na nim ponad 1500 nagrobków, a według innych danych 1576. Najstarszy pochodzi z 1686 roku. Dom przedpogrzebowy z drugiej połowy XIX wieku ufundował Emanuel A. Ziffer, specjalista od kolejnictwa w Austrii, pochodzący z Cieszyna. Ostatni znany z nazwiska pochówek to dr Walter Schramek, zmarły w 1928 roku. W 1986 roku cmentarz wpisano do rejestru zabytków.

W kwietniu 1945 roku gestapo rozstrzelało na tym cmentarzu 81 zakładników, w tym 18 czechosłowackich skautów. Po wojnie ciała ekshumowano i przeniesiono do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym w Cieszynie.

Nowy cmentarz żydowski otwarto 25 czerwca 1907 roku. Budowa ciągnęła się lata, bo protesty okolicznych mieszkańców wstrzymały ją w 1902 roku. Cmentarz miał 1,14 hektara i dom przedpogrzebowy zaprojektowany przez wiedeńskiego architekta Jakoba Gartnera. Ostatni pochówek odbył się w 1961 roku. Dziś zachowało się ponad sto nagrobków na terenie 0,75 hektara, a z domu przedpogrzebowego zostawiono jako trwałą ruinę tylko ścianę frontową. Obiekt również jest wpisany do rejestru zabytków od 1986 roku. Po 1989 roku obydwoma cmentarzami opiekuje się gmina wyznaniowa żydowska z Bielska-Białej.

Inne ślady w sąsiedztwie

Śląsk Cieszyński i okolice Bielska zachowały też mniejsze ślady żydowskich gmin. W Czechowicach-Dziedzicach leży cmentarz z XIX wieku, na którym stoi około dwudziestu pięciu nagrobków. W Ustroniu cmentarz z 1905 roku wszedł w skład cmentarza komunalnego, a synagogę spalono w 1939 roku. W Skoczowie synagogę z 1853 roku zburzono we wrześniu 1939 roku. Wszystkie te miejsca opisują karty portalu.

Zasady odwiedzin

Na cmentarzu w Aleksandrowicach zgodnie z tradycją mężczyźni powinni mieć nakrycie głowy, a na terenie nie wolno spożywać posiłków. Informacji o osobach pochowanych udziela gmina wyznaniowa żydowska. Dostępność cmentarzy w Cieszynie i zasady wejścia, w tym możliwość uzyskania klucza u zarządcy, warto sprawdzić u gminy przed wizytą.