Wieś nad stawami i dokument z 1223 roku

Najstarsza znana wzmianka o Rybniku pochodzi z dokumentu wystawionego 25 maja 1223 roku. Biskup wrocławski Wawrzyniec uposaża w nim, na prośbę księcia opolsko-raciborskiego Kazimierza, klasztor norbertanek w Rybniku dziesięcinami z kilkunastu wsi w kasztelanii cieszyńskiej. Rok 1223 to więc pierwsza zachowana wzmianka, a nie data założenia osady. Dokument przypomina wcześniejsze darowizny dla rybnickiej parafii od biskupa Żyrosława II, zmarłego w 1198 roku, więc miejscowość musiała istnieć już pod koniec XII wieku. Tak opisuje to monografia „Dzieje miasta i jego dzielnic”.

XIII-wieczny Rybnik był wsią leżącą najpewniej na zboczach wzgórza, na szlaku handlowym z Raciborza do Krakowa. Mieszkańcy żyli głównie z rybactwa, a nazwa miejscowości wiąże się z licznymi stawami hodowlanymi.

Miasto z zamkiem, ale bez murów

Wieś przekształciła się w miasto na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwsza wzmianka o Rybniku jako mieście (łac. civitas) pochodzi z 1309 roku. Nowe centrum, tożsame z dzisiejszym, powstało na południe od pierwotnej osady. Rynek wytyczono na miejscu dawnego stawu, a wrzecionowaty układ starówki jest nietypowy dla średniowiecznych miast Górnego Śląska. Nie zbudowano murów, tylko fosę, a od południa stanął zamek.

Zamek w Rybniku, dziś siedziba sądu rejonowego, według badań archeologicznych sięga końca XIII wieku, a jego pierwsza wzmianka pochodzi z 1327 roku. W źródłach XIV-wiecznych miasto nazywano najczęściej „zamkiem z miasteczkiem”. Na przełomie XIV i XV wieku Rybnik liczył według szacunków około 300 mieszkańców. W latach 1466-1473 zamek był główną siedzibą księcia Wacława III, który tytułował się księciem rybnickim.

Rybnik długo pozostawał miasteczkiem o niewielkim znaczeniu. Pierwsze przywileje na cotygodniowy targ i jarmark uzyskał w 1538 roku, a w 1581 roku miał 339 mieszkańców.

Rok 1788 i początek górniczej historii

Według spisu z 1787 roku w Rybniku mieszkały 1246 osób, w tym 1152 chrześcijan i 94 Żydów. W mieście i na przedmieściach stały 202 budynki, z których 194 kryte były gontem i słomą. Rok później właściciel dóbr rybnickich, Antoni Wengierski, sprzedał je skarbowi pruskiemu. Zamek przebudowano na Dom Inwalidów, a murowane budynki na rynku zaczęły wypierać drewnianą zabudowę. W latach 1822-1823 z inicjatywy burmistrza Antoniego Zelaski wzniesiono ratusz, który istnieje do dziś. Dawny ratusz mieści Muzeum w Rybniku.

Państwo pruskie rozpoczęło też górnictwo: w 1792 roku założyło w Niewiadomiu kopalnię Hoym. Przez kolejne dziesięciolecia pozostała ona małym przedsiębiorstwem. O jej dalszych losach, o maszynach parowych i o tym, jak dawny zakład stał się Zabytkową Kopalnią Ignacy, opowiada osobny artykuł o tej kopalni.

Kolej, huty i miasto, które rosło

Starszą od kopalń gałęzią przemysłu było hutnictwo, oparte od początku XVIII wieku na rudzie darniowej znajdowanej nad Rudą i Bierawką. Kuźnice i fryszerki powstawały między innymi w Paruszowcu i Ligockiej Kuźni, a w 1810 roku w Paruszowcu otwarto Królewski Urząd Hutniczy. Pamięć o tej epoce przechowuje Szlak Początków Hutnictwa, niebieski szlak z Rybnika przez Szczejkowice do Żor, z ruinami huty Waleska i wieżą gichtową.

Wielką zmianę przyniosła kolej: w 1856 roku Rybnik uzyskał połączenie z linią Nędza - Orzesze, przedłużoną potem do Katowic. Dworzec postawiono poza dawnym miastem, a w jego pobliżu wyrosły szpital, gazownia i starostwo. Szpital, w którego dawnym gmachu działa dziś Edukatorium Juliusz, ma w źródłach różne daty: lata 1868-1871 w jednych i rok 1871 w opracowaniu o jego pomysłodawcy, lekarzu Juliusie Rogerze. W 1907 roku ukończono monumentalną bazylikę świętego Antoniego i połączono ją z dworcem nową aleją.

Na przełomie XIX i XX wieku rozwinęło się górnictwo. Rozbudowano kopalnię Römergrube w Niedobczycach, założoną w 1858 roku, a w 1903 i 1913 roku powstały kopalnie w Chwałowicach i Boguszowicach. W 1845 roku miasto liczyło 2437 mieszkańców (inne źródło podaje 2263), a w 1895 roku już 5965. We wszystkich miejscowościach należących dziś do miasta mieszkało wtedy 20 576 osób.

Plebiscyt, granica i wojna

Po pierwszej wojnie światowej o przynależności regionu miał zdecydować plebiscyt. Odbył się 20 marca 1921 roku. W samym Rybniku 70,7 procent głosujących opowiedziało się za Niemcami, a 29,1 procent za Polską. We wszystkich dzisiejszych dzielnicach łącznie 60,3 procent głosowało za Polską, a w całym powiecie rybnickim 65,3 procent. Po ogłoszeniu wyników wybuchło trzecie powstanie śląskie, w którym zginęło 138 mieszkańców Rybnika. 22 czerwca 1921 roku eksplozja wagonów z materiałami wybuchowymi uszkodziła dworzec i okoliczne budynki. Rybnik znalazł się w Polsce, a 3 lipca 1922 roku miasto przejęła polska administracja.

W 1926 roku do miasta włączono gminę Ligota Rybnicka, a liczba ludności wzrosła w dziesięć lat z 13,5 do 25 tysięcy. W latach 20. XX wieku zaczęły powstawać dzielnice Maroko i Meksyk jako kolonie mieszkalne dla robotników i urzędników.

Wehrmacht wkroczył do miasta rano 1 września 1939 roku. Na przełomie marca i kwietnia 1940 roku zniszczono synagogę i cmentarz żydowski, czynny od 1815 do 1931 roku. Macewy użyto do utwardzania dróg, a teren zamieniono na skwer. Przedwojenna społeczność żydowska liczyła ponad 300 osób. Pozostałych w mieście Żydów uwięziono na zamku jako robotników przymusowych, a w 1940 roku wywieziono. Armia Czerwona zajęła Rybnik 26 marca 1945 roku. Zniszczonych lub uszkodzonych zostało 18,4 procent budynków, dużo mniej niż w Żorach, Wodzisławiu czy Raciborzu.

Miasto górników

Po wojnie wokół Rybnika ukształtowała się aglomeracja, którą od 1957 roku oficjalnie nazywano Rybnickim Okręgiem Węglowym. W 1950 roku wydzielono go jako samodzielny powiat miejski, a w 1973 i 1975 roku powiększono o Chwałowice, Boguszowice i Niedobczyce, dawniej osobne miasta. Kolejne dzielnice dołączyły w 1977 roku.

Z tego okresu pochodzi także Jezioro Rybnickie. Zbiornik o powierzchni 4,5 kilometra kwadratowego i objętości 22 milionów metrów sześciennych powstał na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, żeby chłodzić Elektrownię Rybnik. Jej pierwsze bloki uruchomiono w latach 1972-1974.