Pierwsze tygodnie niemieckiej okupacji we wrześniu 1939 roku przyniosły w miastach dzisiejszego województwa śląskiego serię podpaleń i rozbiórek synagog. Dotknęły one gmin żydowskich w Katowicach, Będzinie, Bielsku, Cieszynie, Tarnowskich Górach, Ustroniu, Skoczowie, Czeladzi i Mysłowicach. W części miejsc przy ruinach nie zachowało się nic, w innych stoi dziś obelisk, tablica albo głaz z napisem po polsku i hebrajsku.

Katowice: synagoga z kopułą nad placem Synagogi

Wielka Synagoga w Katowicach, zaprojektowana przez architektów Maksa i Huga Grünfeldów, została otwarta w 1900 roku przy dzisiejszej ulicy Mickiewicza. Główna sala mogła pomieścić około 1120 osób, a nad nią wznosiła się duża żebrowa kopuła zwieńczona gwiazdą Dawida. Na działce stały też mykwa, rytualna ubojnia drobiu i piekarnia macy.

Daty spalenia źródła nie podają jednakowo: jedne wskazują 8 września 1939 roku, inne 4 września. Ruiny rozebrano jeszcze w czasie okupacji, zgodnie z nakazem niemieckiej policji budowlanej z 20 września 1939 roku, a część cegieł wywieziono po wojnie do odbudowy Warszawy. Dawny budynek administracji gminy przebudowano na przychodnię.

Miejsce nosi od 1990 roku nazwę placu Synagogi. Stoi tam pomnik autorstwa Kicińskiego z tekstem po polsku i hebrajsku. Źródła podają dwie wersje jego odsłonięcia: lipiec 1988 roku i 27 czerwca 1989 roku, dlatego rok pozostaje tu nierozstrzygnięty.

Będzin: pożar w nocy z 8 na 9 września

Synagoga w Będzinie powstała w 1881 roku w miejscu starszej, drewnianej. Według jednej z relacji niemieckie wojsko spaliło ją w nocy z 8 na 9 września 1939 roku, razem z modlącymi się w niej Żydami, a pożar trwał 20 godzin i uniemożliwiano jego gaszenie.

Na miejscu spalonej bożnicy 1 września 1993 roku odsłonięto granitowy obelisk, ufundowany przez Towarzystwo Przyjaciół Będzina. Zwój Tory z nadpaleniami, uznawany za pamiątkę po pożarze, trafił później do synagogi Mizrachi.

Bielsko i Cieszyn: 13 września 1939 roku

Synagoga w Bielsku, zbudowana w latach 1879-1881 w stylu neomauretańskim według planów Ludwiga Schönego i Karla Korna, została zniszczona 13 września 1939 roku. Przetrwały fundamenty i piwnice. W latach 60. XX wieku na jej miejscu stanął modernistyczny gmach Galerii Bielskiej BWA, a w 1991 roku na jego zachodniej ścianie wmurowano tablicę. Wirtualną rekonstrukcję synagogi, wykonaną przez wiedeńskiego architekta Matthiasa Seitnera, pokazano w galerii w 2017 roku. Miejsce opisuje karta synagogi w Bielsku.

Tego samego dnia spłonęła synagoga w Cieszynie przy ulicy Bożniczej. Wzniesiono ją w latach 1837-1838 według projektu Karola Jilga, a w 1878 roku przebudowano w stylu neoromańsko-mauretańskim. Dziś w tym miejscu są parking i boisko gimnazjum.

Mniejsze miasta: tablice i pomniki

W Tarnowskich Górach synagogę otwartą 1 września 1864 roku spalono w 1939 roku, a ruiny usunięto w 1943 roku, by poszerzyć ulicę. W 2006 roku odsłonięto tam pomnik w kształcie kolumny z gwiazdą Dawida, a podczas prac na placu w 2021 roku odkryto ceglane fundamenty. Szczegóły zawiera karta synagogi w Tarnowskich Górach.

W Ustroniu synagogę z lat 1901-1902 spalono w 1939 roku. Według austriackiego spisu z 1900 roku mieszkało tu 110 osób wyznania mojżeszowego. Pomnik w kształcie żydowskiego nagrobka odsłonięto w 1997 roku, a jego fundatorem był Otto Windholz, ustroński Żyd mieszkający w Australii (miejsce po synagodze w Ustroniu).

W Skoczowie bożnicę z 1853 roku zburzono we wrześniu 1939 roku. Pomnik odsłonięto 21 czerwca 1994 roku z funduszy potomków wieloletniego prezesa gminy, Heimanna Urbacha (synagoga w Skoczowie). W Czeladzi Żydzi zostali zmuszeni do rozbiórki synagogi z okresu międzywojennego; obelisk przy ulicy Katowickiej przypomina o zburzonej bożnicy. W Mysłowicach synagogę przy placu Wolności, wzorowaną na Wielkiej Synagodze w Budapeszcie, spalono po wybuchu wojny, a do odgruzowywania zmuszono mysłowickich Żydów.

W Pszczynie podpalono synagogę na początku wojny, ale pożar szybko ugaszono ze względu na ryzyko dla sąsiednich budynków. Budynek przebudowano potem na kino, o czym mówi osobny tekst o dawnych synagogach po 1945 roku (synagoga w Pszczynie).

Inne daty: 1938 i lata 1940-1943

Nie wszystkie górnośląskie synagogi spłonęły we wrześniu 1939 roku. Bytom, Gliwice i Zabrze należały wtedy jeszcze do Niemiec, a tamtejsze bożnice zniszczono w noc kryształową z 9 na 10 listopada 1938 roku. W Bytomiu tablicę na miejscu synagogi odsłonięto 9 listopada 2007 roku (synagoga w Bytomiu); podobnie upamiętniono miejsca po Nowej Synagodze w Gliwicach i Dużej Synagodze w Zabrzu.

W Żywcu synagogę reformowaną Tempel na Zabłociu zburzono w latach 1940-1943, a po wojnie powstały tam budynki szkolne. Głaz z 2003 roku opisuje karta synagogi Tempel. Podobnie w Milówce niemiecki okupant zburzył bożnicę z 1882 roku, a tablicę odsłonięto w 2019 roku (synagoga w Milówce).

Zasady dostępu do miejsc upamiętnień podają ich zarządcy; część stoi na ogólnodostępnych placach, część przy budynkach publicznych.