Wiosna i lato 1920 roku: kampania plebiscytowa i bojówki

Spór o przynależność Górnego Śląska miało rozstrzygnąć głosowanie, więc wiosną 1920 roku kampania plebiscytowa nabrała tempa i wiązała się z coraz częstszymi starciami. Według Instytutu Pamięci Narodowej Niemcy stworzyli liczne bojówki, wspierane przez niemiecką policję bezpieczeństwa, czyli Sicherheitspolizei, w skrócie Sipo. Terroryzowały one ludność, rozbijały polskie zebrania i atakowały siedziby polskich organizacji.

25 kwietnia 1920 roku polski wiec w Opolu został rozpędzony przez Sipo. Tego dnia odbyły się wiece protestacyjne także w wielu innych miastach Górnego Śląska, a ich uczestnicy domagali się likwidacji Sipo. Kilka dni później niemieckie bojówki napadły w Opolu na polski konsulat i drukarnię. Siedziby Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu, który mieścił się w hotelu Lomnitz, dotyczyło oblężenie, zakończone dzięki interwencji wojsk francuskich. IPN umieszcza te wydarzenia na początku maja, inne źródła podają atak na hotel w nocy z 27 na 28 maja.

17 sierpnia 1920 roku w Katowicach

Bezpośrednim wydarzeniem poprzedzającym powstanie były rozruchy w Katowicach. Niemiecka prasa podała nieprawdziwą wiadomość o zajęciu Warszawy przez Armię Czerwoną, co zbiegło się z wojną polsko-bolszewicką. Według IPN Niemcy domagali się odwołania plebiscytu. Podczas zamieszek zdemolowali siedzibę polskiej organizacji plebiscytowej oraz siedzibę Gazety Robotniczej. Interweniowały wojska francuskie, które użyły broni palnej. Zginęło wtedy dziesięciu napastników, którzy zaatakowali siedzibę francuskiego pułkownika Blancharda, inspektora Komisji.

Rannym cywilom próbował pomóc lekarz i działacz plebiscytowy Andrzej Mielęcki. Został rozpoznany przez Niemców i zabity. IPN pisze, że zamordowano go w okrutny sposób, inne źródła używają określenia zlinczowany. Podczas demolowania siedziby plebiscytowej pobito także dr. Henryka Jarczyka.

Wybuch powstania i jego cel

Zdarzenia z Katowic skłoniły Wojciecha Korfantego do wezwania do kolejnego powstania. Jego hasłem była likwidacja stronniczej, jak oceniali Polacy, policji Sipo i utworzenie policji mieszanej, polsko-niemieckiej. Według IPN Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska była tym razem znacznie lepiej przygotowana niż w 1919 roku. Dowództwo mieściło się w Dąbrówce Małej, tuż przy granicy z Polską, a oddziałami ponownie dowodził Alfons Zgrzebniok.

Daty początku walk różnią się w źródłach. IPN pisze, że powstańcy przystąpili do akcji 18 sierpnia. Inne źródła podają, że już w nocy z 17 na 18 sierpnia ruszyła kompania szturmowa w Szopienicach, a powstanie w całym obszarze plebiscytowym wybuchło w nocy z 19 na 20 sierpnia, po wezwaniu Korfantego, który ogłosił też strajk generalny.

Gdzie walczono

Natychmiastowe zniszczenie sieci łączności sparaliżowało niemieckie przeciwdziałanie. W ciągu kilku dni powstańcy zajęli m.in. Szopienice, Mikołów, Murcki, Hołdunów, Dąbrówkę Małą, Janów, Nikiszowiec, Giszowiec, Rozbark, Bogucice, Piekary i hutę Baildon. W powiecie pszczyńskim ponad dwa tysiące powstańców pod dowództwem Stanisława Krzyżowskiego zajęło cały powiat z wyjątkiem samej Pszczyny, której celowo nie zajęto. W powiecie rybnickim oddziały pod dowództwem Józefa Michalskiego zdobyły Wodzisław. Bytom, zajęty przez powstańców, opuścili oni na żądanie koalicji.

Powstańcy nie atakowali większych miast, w których stacjonowały wojska alianckie lub silne oddziały Sipo. IPN pisze, że przystąpili do ich blokady, tak zwanego cernowania. Walki toczyły się wokół Mysłowic, Siemianowic, Królewskiej Huty i innych miejscowości. Rząd polski nie wspierał powstania, ponieważ w tym czasie trwała Bitwa Warszawska.

Koniec powstania i jego skutki

24 sierpnia 1920 roku Międzysojusznicza Komisja nakazała rozwiązać niemiecką Sicherheitspolizei. Według innych źródeł wtedy zdecydowano o zakończeniu działań powstańczych, co nastąpiło 26 sierpnia. W opracowaniu IPN data końca walk została zapisana jako 28 sierpnia, z błędnym rokiem 1921, więc opieramy się na dacie z innych źródeł. Zamiast Sipo wprowadzono Policję Plebiscytową (Abstimmungspolizei, Apo), w której połowę funkcjonariuszy stanowili Polacy, a połowę Niemcy. IPN uznaje to za osiągnięcie celu powstania. Komisja obiecała też ukaranie sprawców antypolskich napaści, a strona polska oficjalnie rozwiązała POW, która w rzeczywistości działała dalej pod inną nazwą.

Walki II powstania upamiętnia napis „KATOWICE 19 VIII 1920” na jednej z tablic na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie. Na pomniku w Wodzisławiu Śląskim widnieje data 1920. O wszystkich trzech powstaniach opowiada Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach oraz Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach. Dalszą historię, plebiscyt z marca 1921 roku i III powstanie, opisujemy w osobnych artykułach.