Rezerwaty w śląskich Beskidach to nie parki z alejkami i ławkami, lecz fragmenty gór, w których chodzi o zachowanie dawnego lasu, torfowisk albo jednego, bardzo konkretnego zjawiska, jak wiosenny kobierzec kwiatów. Poniżej przegląd czternastu z nich: od Beskidu Śląskiego przez Beskid Żywiecki po Beskid Mały. Przy każdym pytanie, co dokładnie się tu chroni i dlaczego akurat to miejsce.

Beskid Śląski: źródła Wisły i buczyny nad Ustroniem

Najstarszą opowieść ma rezerwat Barania Góra. O lasy baraniogórskie dbali już w drugiej połowie XIX wieku cieszyńscy Habsburgowie, którzy przyjeżdżali tu z gośćmi na polowania na głuszce i sprowadzili leśników ze Styrii i Karyntii, by nikt nie płoszył tych ptaków. Po 1922 roku, gdy działało autonomiczne województwo śląskie, o wartości tego terenu pisali śląscy przyrodnicy. Konkretny projekt rezerwatu przedstawił w 1931 roku Marian Koczwara z Muzeum Śląskiego w Katowicach. Jeszcze przed ustawą o ochronie przyrody z 1934 roku Lasy Państwowe utworzyły tu rezerwat częściowy na 388 ha, a obecny powstał zarządzeniem ministra z 5 listopada 1953 roku w bardzo podobnych granicach.

Rezerwat leży w granicach miasta Wisła, na zachodnich stokach góry, i ma 379,85 ha. Obejmuje źródliska dwóch cieków źródłowych Wisły: Czarnej i Białej Wisełki. Obszar jest pod ochroną ścisłą, a klimat należy do najbardziej deszczowych w kraju: opady sięgają od 1100 do 1700 mm rocznie, a w partiach szczytowych śnieg często leży na grubość ponad dwóch metrów. Wysokość szczytu bywa podawana różnie: jedne źródła mówią o 1220 m n.p.m., inne podają 1215 m i wyjaśniają, że 1220 m odnosi się do punktu geodezyjnego na betonowym obelisku, położonego niecałe 5 m nad gruntem. Rozbieżne bywają też dane o powierzchni rezerwatu: 379,85 ha według jednych źródeł, 386 ha według innych. Sam szczyt opisujemy na osobnej karcie: Barania Góra. W latach 30. XX wieku próbowano tu wprowadzić kosodrzewinę i limbę, ale w konkurencji ze świerkiem przetrwała tylko limba.

Do tej samej wodnej opowieści należy rezerwat Wisła. To rezerwat faunistyczny, wodny, o powierzchni 17,61 ha, utworzony w 1959 roku. Obejmuje Białą i Czarną Wisełkę, źródłowy tok Wisły do ujścia Malinki oraz sam potok Malinka. Chroniono tu przede wszystkim rodzimą populację pstrąga potokowego. Według opracowań cytowanych w haśle regulacja potoków, zapora w Wiśle Czarnem oraz zanieczyszczenie wody sprawiły, że w Czarnej Wisełce pstrągi wyginęły, a w Białej utrzymują się dzięki zarybianiu.

Zupełnie inny charakter ma rezerwat Czantoria w Ustroniu. Utworzono go 12 listopada 1996 roku na 97,71 ha jako rezerwat częściowy. Zajmuje strome północne stoki Wielkiej Czantorii i chroni naturalne dolnoreglowe lasy: kwaśną buczynę górską, żyzną buczynę karpacką i jaworzynę karpacką. Przez teren rezerwatu biegnie niebieski szlak imienia Jana Galicza z Ustronia na Wielką Czantorię, a po czeskiej stronie granicy leży narodowy rezerwat przyrody Čantoryje.

Beskid Żywiecki: ostatnie fragmenty Puszczy Karpackiej

Najwięcej rezerwatów skupia się na południu województwa, w Beskidzie Żywieckim, w granicach Żywieckiego Parku Krajobrazowego. Wspólnym mianownikiem jest tu Puszcza Karpacka, czyli dawny, rozległy las górski, z którego zostały dziś wyspy.

Rezerwat Pilsko chroni górnoreglowy bór świerkowy w partiach szczytowych masywu po polskiej stronie granicy. Dzisiejszy rezerwat o powierzchni 105,21 ha powstał w 2005 roku z połączenia dwóch: rezerwatu Pilsko z 1971 roku (15,41 ha) i rezerwatu Pięć Kopców (88,74 ha). W pierwotnych granicach rosły około 200-letnie świerki, a wiele z nich przekroczyło 350 lat, 30 metrów wysokości i 70 cm średnicy pnia. Rezerwat sięga do wysokości 1534 m n.p.m.

Na sąsiednim grzbiecie leży rezerwat Romanka, utworzony w 1963 roku dla zachowania fragmentu Puszczy Karpackiej: boru świerkowego regla górnego. Od 2005 roku ma 124,5 ha (wcześniej 98,45 ha) i sięga od 1030 do 1366 m n.p.m. Najważniejsze są tu świerki w wieku 150 do 200 lat, ugałęzione prawie od ziemi, a obok nich paprocie sięgające ponad półtora metra.

Tuż obok, na północno-wschodnich stokach przełęczy między Rysianką a Trzema Kopcami, leży rezerwat Pod Rysianką (27,02 ha, rok 1970). Jego cel to zachowanie lasu jodłowo-świerkowo-bukowego będącego fragmentem pierwotnej puszczy karpackiej regla dolnego. Rośnie tu jedno z nielicznych w Polsce stanowisk tojadu mocnego morawskiego. Południową granicą rezerwatu biegnie czerwony Główny Szlak Beskidzki.

Nieco dalej, w masywie Lipowskiego Wierchu i Rysianki, powstał w 2008 roku rezerwat Lipowska, 64. rezerwat w województwie śląskim i 11. w Beskidzie Żywieckim. Chroni wierzchowinowe torfowiska wysokie, zwane mszarami albo rojstami, oraz otaczającą je świerczynę górnoreglową. Torfowiska wytworzyły się tam, gdzie spłaszczony szczyt z uławiconego fliszu utrudnia odpływ wody. Zajmuje 62,6 ha.

Soblówka, Rycerka i Rajcza: buczyny, osuwisko i rekordowe drzewa

Przy granicy ze Słowacją, w Soblówce, leżą dwa rezerwaty o zupełnie różnym charakterze. Oszast na zboczach góry Oszus został powołany w 1971 roku na 48,82 ha jako częściowy, a od 1998 roku jest rezerwatem ścisłym o powierzchni 46,27 ha. Chroni bukowo-świerkowy las, fragment pierwotnej Puszczy Karpackiej, a dzięki niedostępnemu położeniu, otoczony z trzech stron granicą państwa, zachował pierwotny charakter. Wiele drzew przekracza tu 40 metrów, a z rzadkich zwierząt wymienia się niedźwiedzia, rysia, wilka, głuszca i puchacza.

Muńcoł to z kolei rezerwat florystyczny (45,20 ha, rok 1998) na wschodnich stokach Muńcuła i Kotarza. Powstał dla ochrony największego w powiecie żywieckim stanowiska śnieżyczki przebiśnieg, liczącego kilka tysięcy osobników. Runo zmienia się tu w ciągu sezonu: na przełomie kwietnia i maja jest białe od śnieżyczek, pod koniec maja różowieje od kokoryczy pustej i żywca cebulkowego, a latem zieleni się gwiazdnicą gajową i przytulią wonną. Dostęp jest łatwy, a obok szlaku wytyczono ścieżkę dydaktyczną.

W grupie Wielkiej Raczy leżą trzy kolejne. Dziobaki (13,06 ha) chronią buczynę karpacką i jaworzynę ziołoroślową na północnych stokach Majcherowej. Co do daty powstania źródła są rozbieżne: jedne podają zarządzenie z 11 grudnia 1995 roku, ale w Monitorze Polskim zostało ono opublikowane w 1996 roku, stąd w niektórych zestawieniach pojawia się właśnie ta data. Butorza (30,08 ha, 1961) to ścisły rezerwat dolnoreglowego boru jodłowo-świerkowego z miejscowym, utrwalonym genetycznie świerkiem istebniańskim. Jedne źródła lokalizują go w miejscowości Sól w gminie Rajcza, a część innych danych wskazuje po prostu gminę Rajcza.

Najbardziej niezwykłą historię ma Śrubita w Rycerce Górnej. To rezerwat ścisły o powierzchni 24,99 ha, utworzony zarządzeniem z końca 1957 roku, który obejmuje zachodnie stoki góry Bugaj. Dużą część zajmuje osuwisko. Właśnie dlatego, że powierzchnia jest silnie zaburzona, a jęzor osuwiska zbudowany jest z mocno nasiąkniętej wodą gliny, las nie był wycinany ani zastępowany plantacjami świerka. Przetrwały buki i jodły sięgające 50 metrów, a w 2011 roku znaleziono tu świerk o wysokości 51,8 m, uznany wówczas za najwyższe drzewo w Polsce. Później pierwsze miejsce przejęły daglezje z Bystrej Krakowskiej w Beskidzie Śląskim, mające 53 do 57 m.

Beskid Mały: Madohora i Zasolnica

Najdalej na zachód leży Beskid Mały. Madohora obejmuje partie szczytowe i zbocza Łamanej Skały i sięga dwóch województw: z 447,06 ha rezerwatu 297,33 ha leży w śląskim, a 149,73 ha w małopolskim, w gminie Andrychów. W rejonie szczytowym odsłaniają się skałki z piaskowców i zlepieńców warstw istebniańskich dochodzące do kilkunastu metrów wysokości. Rezerwat przecinają trzy szlaki turystyczne.

Znacznie mniejsza jest Zasolnica, zwana też Buczyną na Zasolnicy. Rezerwat z 1973 roku ma 16,65 ha, leży w gminie Porąbka na zboczach góry o wysokości 567 m n.p.m. i chroni naturalne stanowisko buczyny karpackiej.

Jak czytać te miejsca

Rezerwaty ścisłe, takie jak Barania Góra, Oszast, Butorza i Śrubita, służą w pierwszym rzędzie przyrodzie, więc ruch ludzi jest tam ograniczony. Inne, jak Muńcoł, mają ścieżkę dydaktyczną i są udostępnione. Przed wyprawą warto sprawdzić zasady u zarządcy terenu: w nadleśnictwie albo w parku krajobrazowym, na którego obszarze leży rezerwat.