W Częstochowie mówi się o niej po prostu „Aleje”, choć w rejestrze ulic figuruje jedna ulica, Aleja Najświętszej Maryi Panny, ze wspólną numeracją domów. Ma około 1,5 km długości i 44 m szerokości, a jej układ, dwie dwupasmowe jezdnie z bulwarem pośrodku, wyznacza trasę z centrum miasta pod Jasną Górę. Historia nazwy jest tak samo wielowarstwowa jak historia drzew, które ją obsadzają.

Droga, która połączyła dwa miasta

Do początku XIX wieku nad Wartą istniały obok siebie dwa ośrodki: Stara Częstochowa i Nowa Częstochowa, dawna wieś klasztorna. Aleja miała je połączyć. Powstała na początku XIX wieku jako droga łącząca oba miasta, a ich formalne zespolenie nastąpiło 19 sierpnia 1826 roku. Tego dnia Rada Administracyjna potwierdziła też istnienie samej ulicy.

Wytyczanie rozpoczęto w 1818 roku, a plan rozbudowy i regulacji nowego miasta stworzył na polecenie władz województwa kaliskiego Królestwa Polskiego inżynier Jan Bernhard, który trzykrotnie, w latach 1822, 1823 i 1825, dokonywał pomiarów obu miast. Od 1824 roku oddawano w wieczystą dzierżawę puste jeszcze działki przy alei, które miały zostać zabudowane w ciągu dwóch lat. Wtedy po raz pierwszy w dokumentach pojawiła się nazwa ulicy: ulica Panny Maryi. Już w 1823 roku aleję obsadzono czterema rzędami kasztanowców.

Zachował się też podział, który mieszkańcy znają do dziś. Pierwsza aleja biegnie od placu Daszyńskiego do wiaduktu nad linią kolejową, druga od wiaduktu do placu Biegańskiego, a trzecia od placu Biegańskiego do parków podjasnogórskich. Podział na trzy części pojawił się już w XIX wieku.

Jak zmieniała się nazwa

Najpierw była Aleja Panny Maryi. Później używano nazwy, jaką znamy, choć jej zapis zmieniał się: Aleja Panny Marii, Aleja Najświętszej Marii Panny, aż po obecną formę. Za okupacji niemieckiej ulicę najpierw przemianowano na Marien-Allee, a 28 stycznia 1942 roku na Adolf Hitler-Allee. Po wyparciu Niemców z Częstochowy przywrócono nazwę polską. W praktyce funkcjonowały więc trzy nazwy jednej ulicy: potoczne Aleje, urzędowa Aleja Najświętszej Maryi Panny i okupacyjna, narzucona na kilka lat.

Spacer od placu do placu

Aleja zaczyna się przy placu Ignacego Daszyńskiego, który do 1934 roku nazywano Nowym Rynkiem. Niedaleko leży dawny rynek Starej Częstochowy, czyli Stary Rynek, dawny ośrodek Starej Częstochowy, z którą aleja miała połączyć nowe miasto.

W zabudowie przeważają klasycystyczne i późnoklasycystyczne kamienice, rzadziej eklektyczne, z domieszką budynków współczesnych. W pierwszej alei stoi między innymi Dom Adolfa Frankego, ewangelika z Wielkopolski, właściciela przędzalni i fabryki włókienniczej, wzniesiony w latach 1901-1903. Druga aleja ma Dom Kohna z 1865 roku, zwany Domem Bata od sklepu obuwniczego, który mieścił się tu w latach 30. XX wieku, oraz dawny gmach Banku Państwa z lat 1903-1904. Pod numerem 17 stał szpital, którym w latach 1883-1907 kierował Władysław Biegański. Szpital rozebrano w 1969 roku. W drugiej alei, przy kamienicy numer 20, stoi ławeczka Władysława Biegańskiego, odsłonięta 23 czerwca 2008 roku.

Trzecia aleja zaczyna się przy placu Władysława Biegańskiego. Tu przy kilku adresach można zajrzeć do instytucji kultury. Dawna popówka z 1875 roku, budynek pod numerem 47, pierwotnie siedziba duchowieństwa prawosławnego, a w dwudziestoleciu międzywojennym rzymskokatolicki pałac biskupi, mieści dziś Galerię Dobrej Sztuki, oddział Muzeum Częstochowskiego. Pod numerem 56 stoi neogotycki kościół rektoralny Najświętszego Imienia Maryi z lat 1859-1861 oraz gmach IV Liceum Ogólnokształcącego imienia Sienkiewicza, w dawnym klasztorze mariawitek. Przed szkołą siedzi na skwerze pomnik Henryka Sienkiewicza z 1973 roku.

W tej części alei stoją też brązowe ławeczki. Ławeczka Haliny Poświatowskiej została odsłonięta 11 października 2007 roku, a naprzeciw niej stanęła w 2014 roku ławeczka Marka Perepeczki. W pasażu środkowym trzeciej alei są dwie fontanny: Amonit z piaskowca Długopole i Dziewczynka z gołębiami.

Drzewa, które się zmieniały

Pierwotne kasztanowce nie przetrwały w całości. W dwudziestoleciu międzywojennym je wycięto: pierwszą aleję obsadzono lipami, klonami i jaworami, drugą lipami, a trzecią topolami. Według innych źródeł druga i trzecia aleja miały jednak kasztanowce do 1935 roku, a trzecią zastąpiono wtedy topolami berlińskimi, które rosły do 1998 roku. Opis zmian w źródłach nie jest więc w pełni spójny, dlatego przy gatunkach drzew trzeba traktować te daty jako orientacyjne.

Lipy sadzono ponownie od końca XX wieku: w pierwszej alei posadzono lipy srebrzyste odmiany Varsaviensis w 2006 roku, w drugiej lipy srebrzyste odmiany Brabant w 2013 roku, a w trzeciej, w latach 1998-2013, lipy holenderskie odmiany Pallida. Z czasem aleja zyskała też nawierzchnię: bitą w latach 1848-1850, granitową kostkę zaczęto układać w 1923 roku. W latach 50. XX wieku odbywały się tu kilkakrotnie wyścigi samochodowe.

Koniec drogi: parki i klasztor

Przedłużeniem alei w stronę klasztoru jest aleja Henryka Sienkiewicza, otoczona parkami imienia Stanisława Staszica i 3 Maja, zwanymi parkami podjasnogórskimi. Na jej końcu wznosi się wzgórze Jasnej Góry. W okresie pielgrzymkowym bulwar między jezdniami służy pątnikom zmierzającym do klasztoru, więc miejska arteria ma też drugą funkcję.