W Cieszynie dwaj zbieracze z XVIII wieku zostawili miastu swoje księgozbiory. Pierwszy był ewangelickim prawnikiem, Bogumiłem Rudolfem Tschammerem, drugi katolickim księdzem, Leopoldem Janem Szersznikiem. Oba zbiory przetrwały do dziś i można je oglądać w kilku miejscach niedaleko siebie.

Testament prawnika: Biblioteka Tschammera

Biblioteka Tschammera powstała na podstawie zapisu testamentowego Bogumiła Rudolfa Tschammera (1711-1787). Uchodzi za najstarszą i największą zabytkową bibliotekę ewangelicką w Polsce, a zarazem pierwszą bibliotekę w Cieszynie przekazaną na użytek publiczny. Od XVIII wieku mieści się przy Kościele Jezusowym.

Do księgozbioru weszły całe biblioteki ewangelickich duchownych i świeckich, między innymi Georga Greupnera (zm. 1717), Jerzego Fryderyka Bludowskiego (1655-1730), Rudolfa Wrzecionki (1865-1946), Jana Stonawskiego (1870-1957) i Oskara Michejdy (1885-1966). Książki są po niemiecku, po polsku i po czesku, a większość dotyczy prawa, historii i teologii.

Skalę wzrostu pokazują katalogi. Ten z 1786 roku wymieniał 640 książek, w 1829 roku biblioteka miała 3210 woluminów, w 1848 roku 3689. Dziś liczy przeszło 23 tysiące tomów, w tym 5 inkunabułów i niespełna 5000 starych druków, a do tego 322 rękopisy biblioteczne. Katalogi biblioteki są niekompletne, co utrudnia korzystanie ze zbiorów.

Od 2009 roku biblioteka wchodzi w skład Muzeum Protestantyzmu - Biblioteki i Archiwum im. B.R. Tschammera. Wcześniej, w 2007 roku, przystąpiła do projektu ochrony i konserwacji cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego. Muzealna wystawa urządzona jest na balkonie kościoła i obejmuje dokumenty, zdjęcia, publikacje oraz naczynia liturgiczne.

Muzeum z prywatnej kolekcji: Szersznik

Leopold Jan Szersznik (1747-1814) urodził się i zmarł w Cieszynie. Był jezuitą do kasaty zakonu w 1773 roku, potem księdzem świeckim, od 1777 roku profesorem cieszyńskiego gimnazjum, a w następnym roku jego prefektem. Zajmował się historią, matematyką, botaniką i geologią, a przy tym zbierał książki, grafiki, mapy i okazy.

Po kasacie jezuitów przejął ich bibliotekę w Cieszynie. Jego własny księgozbiór urósł do około 12 tysięcy pozycji, wśród nich wiele inkunabułów, sztychów i map. Zbiory były częściowo udostępniane już od 1782 roku. W 1802 roku Szersznik kupił dawny budynek pogimnazjalny, a w 1808 roku w testamencie ufundował w Cieszynie bibliotekę publiczną.

To właśnie rok 1802 podaje się jako datę założenia muzeum. Muzeum Śląska Cieszyńskiego uchodzi za najstarsze muzeum publiczne w Polsce i jedno z najstarszych w Europie Środkowej. Zbiory Szersznika uważa się też za zaczątek pierwszego w granicach dzisiejszej Polski publicznego muzeum.

Gdzie dziś leży spuścizna Szersznika

Zbiory Szersznika, razem z regałami na książki, zachowały się w większej części do dziś. Księgozbiór trafił do Książnicy Cieszyńskiej, a kolekcje muzealne do Muzeum Śląska Cieszyńskiego. Muzeum od 21 czerwca 1931 roku zajmuje pałac Larischów, wzniesiony w latach 1790-1796 po wielkim pożarze miasta z 1789 roku. Nowa instytucja powstała wtedy ze zbiorów publicznego muzeum Szersznika, etnograficznego Muzeum Śląskiego, miejskiego muzeum mieszczańskiego i kolekcji prywatnych.

Część kolekcji Szersznika widać w dziale archeologii: rzymskie monety, naczynia kultury łużyckiej i malowane naczynia starożytnej Grecji i Rzymu. Z kolei w pałacu wyróżniają się wnętrza z klasycystyczną polichromią, między innymi Gabinet Chiński i Sala Egipska.

Od Kościoła Jezusowego do muzeum jest około 400 metrów, więc oba zbiory łatwo obejrzeć jednego dnia. Jeden pokazuje ewangelicką tradycję książki, drugi wiedzę zebraną przez katolickiego księdza.