Szlak Architektury Drewnianej w województwie śląskim ma 1060 km długości i obejmuje 93 zabytkowe obiekty i zespoły: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, skanseny, a nawet młyn wodny. Trasa główna liczy 326 km, a obok niej biegnie pięć pętli: beskidzka, pszczyńska, rybnicka, gliwicka i częstochowska. Poniżej kościoły, które najlepiej pokazują, czym różnią się drewniane świątynie regionu: wiekiem, malowanymi wnętrzami i dachami z podcieniami.

Jak czytać drewniany kościół: zrąb, gont i soboty

Większość kościołów na tym szlaku ma konstrukcję zrębową, czyli ściany z poziomo układanych bali łączonych w narożach. Wieża bywa zbudowana inaczej, na słupach, i dostawiona do nawy. Dachy kryje gont, a wokół nawy i prezbiterium biegną soboty: drewniane podcienia, które chronią dolne partie ścian przed deszczem. W kościele w Jankowicach Rybnickich soboty prawdopodobnie służyły też pielgrzymom jako schronienie przed deszczem.

Drugą cechą wartą wypatrywania jest polichromia na deskach. W drewnianych świątyniach malowano wprost na belkach, deskach i stropach. Wiele malowideł odkryto dopiero w czasie remontów, często pod późniejszymi warstwami farby.

Część śląskich kościołów drewnianych nie stoi tam, gdzie je zbudowano. Rozbierano je i składano ponownie na nowym miejscu, o czym jest osobny tekst o kościołach, które się przeprowadziły. Tutaj wystarczy jedna wzmianka: wśród kościołów z najstarszymi polichromiami jest kościół św. Katarzyny i Matki Bożej Różańcowej w Rybniku-Wielopolu, zbudowany w 1534 roku w Gierałtowicach, a w 1976 roku przeniesiony na obecne miejsce. Jego późnogotycka polichromia patronowa z orłem piastowskim w gotyckiej tarczy i wizerunkiem św. Katarzyny wyszła na jaw podczas remontu w latach 1960-1961.

Najstarsze: Łaziska i Ćwiklice

O tytuł najstarszego drewnianego kościoła regionu spierają się dwa obiekty i sama lista szlaku podaje to ostrożnie. Za najstarsze na szlaku uchodzą kościoły w Sierotach i Łaziskach z połowy XV wieku, a według badań dendrologicznych z 2011 roku najstarszy jest kościół w Ćwiklicach, datowany na 1466 rok.

Kościół Wszystkich Świętych w Łaziskach przez długi czas uchodził za dużo młodszy. Na belce przy południowym wejściu widnieje napis z datą 1579 i przyjmowano ją za rok budowy. Zmieniło się to w 1998 roku, gdy podczas remontu pod późniejszą warstwą odkryto na belkach zrębu polichromię z datą 1560. Analiza dendrochronologiczna z 2008 roku przesunęła budowę jeszcze wcześniej: drewno na kościół pochodzi z lat 1466 lub 1467. Dębowe podwaliny pod prezbiterium i jodłowe drewno nawy są oryginalne. Wieża jest nieco młodsza, z 1507 roku, a w 1748 roku dostała izbicę i barokowy cebulasty hełm. Strop nawy w 1948 roku pomalowali Ryszard Węglorz i Alojzy Chromik z Rybnika.

W czasie wojny, 27 marca 1942 roku, Niemcy zrabowali z Łazisk dwa dzwony uważane za najstarsze zachowane na Śląsku. Większy bije dziś w kościele w Ganderkesee w Niemczech, a mniejszy w kościele koło Norymbergi. Miejscowa społeczność od lat domaga się ich zwrotu.

Kościół św. Marcina w Ćwiklicach ma pierwszą wzmiankę z 1326 roku. Przez długi czas sądzono, że obecny budynek powstał na przełomie XVI i XVII wieku, ale badania drewna z więźby wskazały lata 1464-1466, a lista szlaku podaje rok 1466. Rejestr zabytków mówi jeszcze inaczej i datuje obiekt na lata 1460-1470. Wystrój wnętrza pochodzi z połowy XVIII wieku, w kaplicy bocznej stoi XV-wieczny tryptyk z Matką Boską z Dzieciątkiem, a drzwi do kaplicy mają okucia i zamki z XVI wieku. Powódź w 2010 roku zniszczyła podwaliny i posadzkę.

Polichromie: Rudziniec, Sierakowice, Żernica

Jeśli ktoś szuka kościoła, w którym malowidła pokrywają całe wnętrze, powinien zacząć od Rudzińca. Kościół św. Michała Archanioła wzniesiono w 1657 roku z fundacji Wacława Pełki, ówczesnego właściciela wsi. Datę widać pod oknem prezbiterium, a na belce za ołtarzem zachował się prawdopodobny podpis cieśli: „Ioan Joannes Machocsky”. Polichromia z tego samego roku obejmuje sceny pasyjne, Sąd Ostateczny z postacią fundatora, Boże Narodzenie i portrety apostołów na parapecie chóru. Konserwowano ją w 1961 roku oraz w latach 1999-2004. Wieżę-dzwonnicę dostawiono w 1853 roku, więc zrąb nawy i prezbiterium zachował kształt z XVII wieku.

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Sierakowicach stoi na wiejskim cmentarzu. Pierwsza wzmianka o świątyni w tej wsi pochodzi z 1447 roku, ale tamten budynek rozebrano w 1673 roku, a obecny postawił w 1675 roku cieśla Joseph Jozek. W 2001 roku odkryto pod przemalowaniami figuralne polichromie z XVII wieku, wykonane w technice tłustej tempery bezpośrednio na drewnie. Konserwowano je w latach 2003-2010. Widać na nich sceny z życia Chrystusa, wizerunki świętych i personifikacje cnót.

Kościół św. Michała Archanioła w Żernicy z 1661 roku wzniesiono z inicjatywy rudzkiego opata Andreasa Emanuela Pospela, bo wieś od 1283 roku należała do cystersów z Rud. Starsza od kościoła jest dzwonnica: jej izbica pochodzi z 1518 roku. Po zbudowaniu w 1970 roku nowego kościoła stara świątynia niszczała, a w latach 1998-2008 przeszła gruntowną renowację. Polichromie z XVII i XVIII wieku pokrywają niemal całe ściany i stropy, a w zakrystii stoją szafy z 1691 roku.

Kościoły, w których historia została zapisana

W Miasteczku Śląskim drewniany kościół św. Jerzego z 1666 roku stoi przy rynku, a obok wznosi się murowany kościół parafialny z lat 1905-1908. Na belce tęczowej wyryto rok budowy i nazwiska fundatorów, wśród nich burmistrza i radnych. Wewnątrz zachowały się też napisy o zarazie z lat 1707-1708. Drewniana dzwonnica z 1666 roku jest wkomponowana w ogrodzenie i pełni funkcję bramy.

W Wilczy obecny kościół św. Mikołaja z 1755 roku jest trzecią świątynią we wsi. Pierwszą, z około 1480 roku, strawił pożar w czasie wojny trzydziestoletniej, drugą postawiono w 1657 roku i rozebrano w 1755. Na uwagę zasługuje obraz wotywny Matki Boskiej Frydeckiej z 1709 roku z napisem po morawsku.

Kościół św. Rocha w Zamarskach ma wieżę starszą od nawy: pochodzi z końca XVI wieku, a kościół dobudowano do niej w 1731 roku z fundacji Henryka Fryderyka z rodu Wilczków. Pierwotnie nosił wezwanie Najświętszego Serca Jezusa, a św. Rocha otrzymał w 1981 roku, gdy erygowano parafię. Barokowe ołtarze boczne i ambonę odkupiono po 1884 roku z kościoła szpitalnego św. Jerzego w Cieszynie.

Kościół Bożego Ciała w Jankowicach Rybnickich ma w źródłach rozbieżne daty: część źródeł mówi o około 1670 roku, inne o 1674, a rejestr zabytków datuje obiekt ogólnie na XVIII wiek, więc rok budowy należy traktować jako przybliżenie. Wnętrze w 1869 roku wymalował Teodor Gajda, a dwa jego obrazy nawiązują do miejscowej legendy o księdzu Walentym i ukryciu Najświętszego Sakramentu w dziupli. Od 2002 roku świątynia jest częścią Sanktuarium Najświętszego Sakramentu razem z leśnym sanktuarium w Studzience.

Kościół św. Mikołaja w Truskolasach z 1737 roku jest jednocześnie sanktuarium Matki Bożej Truskolaskiej. W ołtarzu głównym wisi obraz w srebrnej sukience, uznany za łaskawy w 1686 roku. Według legendy obraz oddano w zastaw kowalowi, a podczas pierwszego najazdu Szwedów rzucono go pod ławę i odnaleziono dzięki otaczającej go jasności. To podanie, nie fakt historyczny. Z historii budowli wiadomo, że w 1881 roku ściany oszalowano deskami, a w latach 2006-2007 przywrócono gont.

Barbara z Mikuszowic i mała kaplica z Ujejsca

Kościół św. Barbary w Mikuszowicach Krakowskich w Bielsku-Białej to trzecia świątynia w tym miejscu. Pierwsza padła ofiarą powodzi w połowie XV wieku, druga spłonęła od uderzenia pioruna w 1687 roku, a obecną ukończył w 1690 roku cieśla Piotr Piotrowski z modrzewiowego drewna. W 1796 roku władze kościelne wystawiły budynek na licytację i wykupili go chłopi z Mikuszowic i okolicznych wsi. Wnętrze pokrywa barokowa polichromia z 1723 roku, dzieło bielskiego malarza Johanna Mentila: osiem scen z legendy o św. Barbarze, podpisanych po łacinie i w miejscowej gwarze. W ołtarzu stoi kopia gotyckiego tryptyku z około 1470 roku, którego oryginał trafił w 1935 roku do Muzeum Narodowego w Krakowie.

Zupełnie innej skali jest kaplica św. Katarzyny w Ujejscu w Dąbrowie Górniczej: mała drewniana budowla na planie prostokąta, pokryta gontem, z ażurowym metalowym krzyżem na szczycie i barokowym ołtarzem wewnątrz. Fundatorem był w 1784 roku W. Wichauser, a kaplicę przebudowano w 1793 i wyremontowano w 1820 roku.

Przed wizytą

Wszystkie opisane świątynie są czynnymi kościołami parafialnymi albo filialnymi, więc wnętrza ogląda się poza nabożeństwami, zwykle po uzgodnieniu z parafią. Część polichromii, jak w Rudzińcu, trzeba obejrzeć właśnie wtedy. Lepiej też zaplanować trasę według pętli szlaku niż według pojedynczych obiektów: kościoły rybnickie leżą blisko siebie, a pszczyńskie i gliwickie wymagają dłuższych dojazdów.