Wapienne ostańce Góry Zborów widać z drogi wojewódzkiej nr 792 między Żarkami a Kroczycami. To jedno z najbardziej znanych miejsc wspinaczkowych polskiej Jury, a zarazem rezerwat przyrody, w którym stoi jedyna w północnej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej jaskinia udostępniona do zwiedzania. Samo wzgórze opisuje karta Góry Zborów.

Wzgórze, które zbierało czarownice

Nazwa Góry Zborów wiąże się z podaniem: okoliczne czarownice miały się tu zbierać przed odlotem na miotłach na sabat na Łysą Górę w Górach Świętokrzyskich. To legenda, nie ustalenie historyczne, ale dobrze oddaje charakter miejsca. Na szczycie sterczą skały, a bezleśny wierzchołek jest punktem widokowym.

Góra Zborów jest uważana za najwyższe wzniesienie dawnego województwa częstochowskiego, a źródła różnią się co do wysokości. Jedne podają 467,5 m n.p.m., inne 462 m. Na szczycie stoi Skała ze Słupem, na której w czasie okupacji niemieckiej zamontowano betonowy słup triangulacyjny.

Góra należy do pasma Skał Kroczyckich, ciągnącego się na ponad 3 km (według innego opisu około 4 km). Na zachód od Kroczyc leży też Kołoczek, drugie z wzniesień objętych rezerwatem. Administracyjnie rezerwat jest we wsi Kroczyce, choć część opisów, także nasza karta, wymienia sąsiednie Podlesice.

Rezerwat nieożywionej przyrody

Rezerwat utworzono zarządzeniem ministra z 30 sierpnia 1957 roku. Obejmuje 45 ha i dwa wzgórza, Górę Zborów oraz Kołoczek, gęsto pokryte wapiennymi ostańcami do 30 metrów wysokości. Leży w obszarze Natura 2000 Ostoja Kroczycka i w Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd.

Na skałach rosną murawy kserotermiczne i roślinność naskalna, także goździk siny i skalnica gronkowa, uznawana za relikt glacjalny. Wśród ptaków wymienia się puchacza, drozda skalnego i dzierzbę rudogłową. Właśnie dla muraw na szczytach skał nie wolno na nie wchodzić, bo trwa tam ich odtwarzanie.

Skały i schroniska wspinaczy

Wspinacze nadali skałom własne nazwy: Biała Baszta, Dwoista Baszta, Krucze Skały, Sfinks, Wielbłąd, Młynarze, Koguty i wiele innych. Jest ich ponad dwadzieścia, a ściany pokrywa gęsta siatka dróg wspinaczkowych. Wspinaczka jest dozwolona na określonych zasadach, które trzeba sprawdzić w regulaminie rezerwatu przed wyjazdem.

W skałach jest też wiele niskich jaskiń i schronisk. U podstawy Białej Baszty otwiera się Schronisko pod Białą Basztą, z szeroką na 2,5 m bramą i niewielką salką. To obiekt do obejrzenia z zewnątrz, a nie trasa zwiedzania.

Jaskinia Głęboka: ślady kamieniołomu i szpatu

Jaskinia Głęboka leży u stóp Kruczych Skał i Dwoistej Baszty, w zachodniej części rezerwatu. Zwiedza się ją z przewodnikiem, a bilety sprzedaje kasa w Centrum Dziedzictwa Przyrodniczego i Kulturowego Jury przy parkingu obok drogi z Podlesic do Kotowic.

Wymiary podawane są różnie. Według centrum jaskinia ma 190 m długości i 22,4 m różnicy poziomów, a inne źródła mówią o 170 m długości i 12,5 m głębokości. Wszystkie źródła zgadzają się, że nawet w upalne dni temperatura w środku nie przekracza 8 stopni Celsjusza.

Okolice jaskini to najbardziej przekształcony przez człowieka fragment rezerwatu. Podczas II wojny światowej Niemcy uruchomili tu kamieniołom wapieni, który przeciął jaskinię i dodał do niej otwory. Pierwotnie miała dwa wejścia, potem cztery, a część z nich zamurowano, żeby odtworzyć stały mikroklimat. Wydobywano tu także szpat, czyli krystaliczny kalcyt: przed wojną w Leju Szpatowców, przez który do dziś wchodzi się do jaskini, po wojnie w Komorze Południowej. Do dziś widać otwory po wierceniach i połamane bryły kalcytu.

Jaskinia jest schronieniem nietoperzy, które zimują tu w hibernacji. Zmienna temperatura po przecięciu wyrobiskiem źle wpływała na zimujące zwierzęta.

Szlak Orlich Gniazd i skały za lasem

Obok jaskini biegnie czerwony Szlak Orlich Gniazd, który prowadzi od Góry Janowskiego przez Morsko i Górę Zborów dalej do Bobolic, Mirowa i Niegowej. Ze szczytowych partii skał widać zamek w Morsku i dalsze warownie, w tym zamek w Bobolicach oraz zamek w Mirowie. Przez rezerwat prowadzi też ścieżka przyrodnicza i zielony Szlak Rzędkowicki.

Jeśli ktoś chce zobaczyć więcej jurajskich ostańców i jaskiń, w gminie Janów stoją ruiny zamku Ostrężnik z Schroniskiem Większym, a w lesie koło Zastudnia ukrywa się Schronisko z Dzikiem z sąsiednią skałą Bezlik. To miejsca leśne, bez infrastruktury, więc wymagają wcześniejszego planu trasy.