Zamek w Pilicy nie jest ruiną ani muzeum. To pałac z początku XVII wieku, który otacza zamknięty pierścień wałów z sześcioma bastionami, i jedna z niewielu tak rozbudowanych twierdz bastionowych na Jurze. W jego dziejach powtarza się jedno: kolejni właściciele budują, przebudowują, sprzedają, a w końcu kłócą się o własność. Tak było w XVII wieku, i tak bywało jeszcze po 1989 roku.

Od dworu Padniewskich do twierdzy

Pilicę kupił w 1570 roku biskup krakowski Filip Padniewski i przekazał ją bratankowi, Wojciechowi Padniewskiemu. Wojciech zaczął budować późnorenesansową rezydencję nieco przed 1605 rokiem, przenosząc się z folwarku pod zamkiem w Smoleniu. Powstały dwa prostokątne budynki ustawione naprzeciw siebie i połączone murami, które tworzyły dziedziniec. Po śmierci Padniewskich nieukończony dom stał się przedmiotem sporów majątkowych między spadkobiercami.

W 1613 roku majątek kupił kasztelan krakowski Jerzy Zbaraski. Około 1620 roku nakrył dziedziniec trzynawową salą na dwóch rzędach kolumn, a od strony ogrodu dobudował dwukondygnacyjną loggię o trzynastu arkadach. Całość zaczęła przypominać włoską willę. Zbaraski zaczął też stawiać fortyfikacje: list z 1623 roku wymienia wśród zatrudnionych w Pilicy weneckiego inżyniera wojskowego Andreę dell'Aqua, znanego z prac przy twierdzach w Zamościu i Brodach.

Obwarowania na planie prostokąta mają od 168 do 217 metrów długości zewnętrznej. Tworzy je sześć bastionów połączonych wałem o wysokości od 10 do 16 metrów. Górna powierzchnia wału ma około 10 metrów szerokości, co w XVII wieku pozwalało ustawić na nim ciężką artylerię. Od zachodu i południa wykopano fosę o szerokości około 20 metrów. Do dziś zachowały się dwie sklepione kazamaty obok rawelinu oraz ślady ziemnego nadszańca na bastionie zachodnim, na którym mogła stanąć bateria nawet czterech ciężkich dział.

Posag Wiśniowieckiej i potop

Po śmierci Zbaraskiego w 1631 roku zamek odziedziczył Konstanty Wiśniowiecki, a jego córka Helena wniosła Pilicę w posagu w 1636 roku Stanisławowi Warszyckiemu. To Warszycki około lat 1640-1650 dokończył wały i bastiony z kazamatami, przebudował rejon bramy i wzmocnił bastion zachodni nadszańcem. Do bramy prowadził przez nowy rawelin most zwodzony. Powstała w ten sposób twierdza nowoczesna jak na tamte czasy.

Wojna sprawdziła ją szybko. W listopadzie 1655 roku, podczas potopu szwedzkiego, zamek zajął oddział pod dowództwem podpułkownika Larsa Lindorma. Mogło się to odbyć bez walki. W lutym 1656 roku Warszycki odzyskał twierdzę. Kolejny raz zajęły ją wojska szwedzkie w 1705 roku, w czasie III wojny północnej.

Pałac Marii Wesslowej i upadek dachu

W 1731 roku Pilicę kupiła Maria z Wesslów Sobieska, wdowa po królewiczu Konstantym Sobieskim. W latach 1731-1740 dobudowała od południa barokowy taras, który stoi do dziś. Zburzyła też dwa południowe bastiony i mur od strony miasta, więc fortyfikacje straciły znaczenie wojskowe, a zespół zaczął być pałacem z dawnymi wałami w tle. W 1734 roku gościł tu w drodze z Krakowa do Częstochowy król August III Sas. Z jej darowizny terenu powstał też pobliski klasztor reformatów: klasztor franciszkanów w Pilicy założono w 1740 roku, a oficjalnie zaczął działać w 1745 roku.

Po jej wycofaniu się z majątku w 1753 roku sprawy poszły źle. Pilica stała się przedmiotem procesów o wierzytelności, a w 1787 roku Trybunał Koronny w Lublinie przyznał do masy spadkowej prawa 86 osobom i instytucjom. Pałac niszczał. W 1810 roku, gdy w drodze do Krakowa odwiedził go król saski i książę warszawski Fryderyk August I, budynek był już zrujnowany, a ówczesna właścicielka mieszkała w oficynie. W 1846 roku zawalił się dach.

Ratunek przyszedł w XIX wieku. W 1851 roku pałac kupił na licytacji Christian August Moes i przeprowadził remont z przebudową wnętrz. Po 1874 roku warszawski przemysłowiec Leon Epstein nadał całości neorenesansowy wygląd, dobudował dwie oranżerie i wzniósł w wale romantyczną bramę z pozornymi strzelnicami. Ceglany płaszcz, który dziś widać na wałach, pochodzi z lat około 1874-1894. W 1880 roku Epsteinowie wyjechali do Krakowa z powodu kłopotów finansowych i choroby właściciela. Od 1908 roku do 1945 zamek należał do rodziny Kazimierza Arkuszewskiego.

Lata okupacji

Od końca 1942 roku do wiosny 1944 w zamku stacjonował pluton niemieckiej żandarmerii. Według artykułu w Dzienniku Polskim pod murami zamku rozstrzelano w tym czasie około 80 Polaków i około 70 Żydów. Egzekucje ludności żydowskiej odbywały się też na pilickim cmentarzu żydowskim, w latach 1942-1943. Przed wojną Żydzi stanowili większość mieszkańców miasta. W 1941 roku utworzono tu getto, a w 1942 roku społeczność przesiedlono do getta w Wolbromiu, skąd trafiła do obozów. Cmentarz jest miejscem pochówku, a nie atrakcją, i tak trzeba o nim myśleć.

W 1945 roku w pałacu urządzono szpital polowy Armii Czerwonej, w czasie którego zniszczono meble i bibliotekę. W 1948 roku zespół przejęło Kuratorium Oświaty i Wychowania w Krakowie. Mieścił się tu dom dziecka dla dziewcząt, szkoła, a w latach 1957-1982 zakład poprawczy dla chłopców.

Spór o zamek po 1989 roku

W maju 1989 roku zespół pałacowy kupiła od Skarbu Państwa Barbara Piasecka Johnson. Planowała w nim rezydencję i galerię malarstwa ze swoich zbiorów, otwartą dla publiczności. Architekci prowadzili badania i projekt adaptacji, w 1991 roku wyremontowano oficynę i starą kordegardę, a przy bramie wykonano nową, bliźniaczą. Po roku prace stanęły: roszczenia zgłosili potomkowie Kazimierza Arkuszewskiego, którzy twierdzili, że Skarb Państwa sprzedał pałac bez zgody ministra kultury. Sąd Wojewódzki w Katowicach zakazał dalszych robót, choć na remont wydano już 3 miliony dolarów.

W 1996 roku Sąd Okręgowy w Katowicach uznał akt sprzedaży za nieważny, bo nie wyraził na niego zgody minister kultury. Postępowanie odwoławcze, nie zakończyło się do śmierci Piaseckiej Johnson w kwietniu 2013 roku. Dlatego zamek, mimo imponujących wałów, nie ma jednego prostego scenariusza zwiedzania, a zasady wejścia na teren zespołu trzeba sprawdzać przed wizytą.

Park i miasto, które odzyskało prawa

Wokół pałacu rozciąga się park o powierzchni około 10 hektarów, uznany za pomnik przyrody jako dzieło sztuki ogrodowej, z klasycystyczną studnią. Kartę samego zamku w Pilicy znajdziesz w katalogu atrakcji, a zespół jest wpisany do rejestru zabytków od 1961 roku.

Miasto, któremu zamek nadaje charakter, ma swoją własną historię. Prawa miejskie otrzymało prawdopodobnie w 1393 roku, utraciło je 1 stycznia 1870 na mocy ukazu carskiego z 1869 roku, wydanego kilka lat po powstaniu styczniowym, a odzyskało dopiero w 1994 roku. Niektóre źródła podają jednak przedział 1393-1935 i rok 1994, więc ostatnia data wymagałaby sprawdzenia w źródle prawnym. O zamkach Jury opowiadają także legendy, ale opisuje je osobny artykuł.