Pilsko jest jednym z tych szczytów Beskidu Żywieckiego, o których trudno mówić jak o pojedynczej górze. Nazwą obejmuje się cały masyw: kopułę szczytową, pasma hal, lasy rezerwatu i stoki, na których od lat trwa narciarski ruch. Polskie stoki leżą w granicach Korbielowa, wsi w gminie Jeleśnia, a sam najwyższy punkt jest już po drugiej stronie granicy.

Grzbiet graniczny i dział wodny

Główny wierzchołek Pilska ma 1557 m n.p.m. i leży w całości po stronie słowackiej. Jest drugim po Babiej Górze szczytem Beskidu Żywiecko-Orawskiego. Przez grzbiet masywu biegnie granica polsko-słowacka oraz Wielki Europejski Dział Wodny, który oddziela zlewnię Morza Bałtyckiego od zlewni Morza Czarnego.

Po polskiej stronie najwyższym punktem jest Góra Pięciu Kopców, około 400 m na północ od właściwego szczytu. Część źródeł podaje dla Pilska 1543 m, a opis schroniska na Hali Miziowej 1542 m. Rozbieżność jest drobna, ale zdarza się ją zobaczyć na różnych mapach. Na zboczu Góry Pięciu Kopców, przy żółtym szlaku, stoi krzyż upamiętniający żołnierza poległego w tym miejscu 1 września 1939 roku.

Nazwa Pilsko ma kilka wyjaśnień i żadne nie jest pewne. Może pochodzić od dawnej hali Pielsko, nazwanej od nazwiska właściciela, Piela. Może też oznaczać miejsce piłowania drewna. Ludowy przekaz wiąże ją z opijaniem się orawskich zbójników, a tę wersję podał żywiecki wójt Komoniecki w swoim Dziejopisie. Są też zwolennicy poglądu, że to zniekształcona słowacka nazwa Poľsko. W druku nazwa pojawiła się w 1721 roku w dziele ks. Gabriela Rzączyńskiego, który był też pierwszym odnotowanym zdobywcą szczytu.

Rezerwat i halowe rośliny

Po polskiej stronie szczytowe partie masywu chroni rezerwat przyrody Pilsko, utworzony w 1971 roku i liczący dziś 105,21 ha. Słowacki rezerwat z 1967 roku jest znacznie większy i obejmuje 809 ha. Całość leży w granicach Żywieckiego Parku Krajobrazowego, w którym masyw Pilska jest jedną z trzech grup górskich, obok Worka Raczańskiego i pasma Lipowskiej i Romanki.

Najciekawsze rośliny rosną na halach pod kopułą szczytową. Na Hali Cebulowej występuje zbiorowisko niebielistki trwałej, czosnku syberyjskiego i pełnika alpejskiego, uznawane za niespotykane gdzie indziej w Polsce. Sama nazwa hali pochodzi od czosnku, który miejscowi nazywali dawniej cebulą. Sąsiednia Hala Miziowa ma osobliwość innego rodzaju: duże torfowisko wysokie, powstałe w zagłębieniu po osuwisku, o długości około 100 m i miąższości ponad 3 m. Przy źródłach tworzy się tu młaka, w której czosnek syberyjski i niebielistka rosną masowo, i uważa się ją za jedyne takie stanowisko w polskich Karpatach. Z tego powodu z wyznaczonych szlaków lepiej nie schodzić.

Spokojniejszą, mniej uczęszczaną okolicą jest Hala Malorka w Korbielowie, dawna hala pasterska nad Halą Uszczawne. Z polany widać kopułę szczytową Pilska, Halę Miziową, pasmo Romanki i Babią Górę. Stoi tam przystanek ścieżki przyrodniczej z tablicą o roślinności.

Schronisko na Hali Miziowej

Wyjście na Pilsko prawie zawsze prowadzi przez Schronisko na Hali Miziowej, położone u podnóża kopuły szczytowej na wysokości około 1270 m. Nazwa hali pochodzi od nazwiska Mizia, jednego z trzydziestu korbielowskich właścicieli gruntów w 1930 roku. W tym samym roku oddano do użytku schronisko Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Spłonęło ono w 1953 roku, a po pożarze działało tymczasowe schronisko w budynkach gospodarczych. Obecny, murowany budynek otwarto w październiku 2003 roku. Przez halę biegnie Główny Szlak Beskidzki, a stąd łatwo dojść na Górę Pięciu Kopców.

Kopuła szczytowa jest rozległa i płaska, więc przy złej widoczności łatwo na niej stracić orientację. Hasło o Pilsku przypomina, że zimą 1980 roku we mgle zabłądziła tu grupa uczniów klasy sportowej z trenerem, a troje z nich zmarło z wyczerpania. Wniosek dla dzisiejszych wędrowców jest praktyczny: w mgle trzymaj się szlaku i znaków, a przy pogorszeniu pogody zawracaj.

Narciarska strona Korbielowa

Na północnych stokach masywu działa Ośrodek Narciarski Pilsko w Korbielowie. Ma 9 wyciągów orczykowych, jedną kolej krzesełkową z Korbielowa-Kamiennej na Halę Szczawiny i prawie 20 km tras, i uchodzi za najwyżej położony ośrodek w Polsce poza Kasprowym Wierchem. Tuż obok, przy dolnej stacji, działa niewielki ośrodek Kolej Baba z jedną krzesełkową kolejką i łatwą trasą.

Wyciągi i trasy zbudowano na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, wycinając 10,5 ha lasu i 0,25 ha kosodrzewiny. W latach 90. przeciw tej inwestycji protestowało kilka organizacji przyrodniczych, między innymi Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, Liga Ochrony Przyrody i Polski Klub Ekologiczny. Naczelny Sąd Administracyjny nakazał rozebranie wyciągów numer 8 i 9 do końca 2005 roku, a ekspertyza naukowa ograniczyła użytkowanie tras: zakazała jazdy po kosodrzewinie i w rezerwacie ścisłym po stronie słowackiej, a korzystanie z tras uzależniła od grubości pokrywy śnieżnej. Spór między narciarstwem a ochroną przyrody jest więc częścią historii tego masywu.

Inne ośrodki narciarskie Beskidów i schroniska Beskidu Żywieckiego opisujemy w osobnych artykułach.

Okolice Pilska

Niedaleko od Pilska rozciąga się grzbiet Lipowskiej i Rysianki. Szczyt Rysianka ma 1322 m n.p.m., a na jej stokach leży rezerwat przyrody Lipowska, który chroni wierzchowinowe torfowiska wysokie i górnoreglową świerczynę. Rezerwat powołano w 2008 roku, a zajmuje 62,6 ha. Torfowiska są tu narażone na rozjeżdżanie przez quady i motocykle crossowe, więc teren wymaga trzymania się szlaków.

Na deszczowy dzień w Korbielowie jest też miejsce zupełnie innego rodzaju: Muzeum Motóra przy klasztorze dominikanów, prowadzone społecznie, w którym stoją motocykle i sprzęty domowe z czasów PRL.