Gród w Siewierzu nad Czarną Przemszą był według serwisu turystycznego województwa siedzibą kasztelanii już na początku XIII wieku. Z tej strażnicy na pograniczu Małopolski i Śląska wyrosło w XV wieku samodzielne księstwo, którym rządzili biskupi krakowscy. Z tym samym pograniczem wiąże się zamek w Morsku, którego ruiny stoją na skale w Skarżycach.

Od kasztelanii do księstwa biskupów

Ziemia siewierska była dawną kasztelanią, którą w XIV wieku władali kolejno Piastowie opolsko-raciborscy, bytomscy i cieszyńscy. Nazwa „księstwo” pojawia się po raz pierwszy w 1341 roku. Przełom nastąpił 30 grudnia 1443 roku, gdy zadłużony książę cieszyński Wacław I sprzedał ziemię siewierską biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu za 6 tysięcy grzywien. Przeciwko temu wystąpili inni książęta śląscy, a pokój z ostatnim z nich zawarto dopiero w 1453 roku.

Od tej pory biskupi krakowscy byli jednocześnie książętami siewierskimi. Formalnego tytułu książęcego zaczął używać w 1484 roku biskup Jan Rzeszowski. Ziemie księstwa były suwerenne pod względem terytorialnym i sądowniczym, a Rzeczpospolita miała na nie wpływ jedynie pośrednio, przez króla zatwierdzającego biskupa. Księstwo miało własny skarb i wojsko. Na końcu istnienia obejmowało około 85 wsi i osad oraz trzy miasta: Czeladź, Koziegłowy i Siewierz. Zasięg księstwa nie pokrywał się z późniejszym Zagłębiem Dąbrowskim: większość terenu Dąbrowy Górniczej, Sosnowca i Będzina do niego nie należała, a Czeladź i Wojkowice leżały w nim w całości.

Sejm Wielki włączył księstwo do Rzeczypospolitej w 1790 roku. Biskupi krakowscy zachowali jednak tytuł książąt siewierskich: potwierdzono go w 1889 roku, a ostatnim, który go używał, był kardynał Adam Stefan Sapieha, zmarły w 1951 roku.

Zamek w Siewierzu: gród, brama i taras artyleryjski

Zamek biskupi opisuje karta zamku biskupiego w Siewierzu. Miasto lokowano około 1276 roku w odległości 2 km od dawnego grodu, a nową siedzibę kasztelanów wzniesiono w zakolu rzeki, wśród rozlewisk i bagien. Początki murowanego zamku nie są ostatecznie ustalone: badania od 2001 roku potwierdzają mur już w drugiej połowie XIV wieku, co przeczy częstemu w popularnych opracowaniach datowaniu na XV wiek. Cylindryczny stołp o średnicy 9 metrów pochodzi z końca XIII wieku. W latach 1337-1358 książę cieszyński Kazimierz I kazał zastąpić wał murem obwodowym i wznieść od wschodu murowaną kamienicę.

Biskupi przebudowali zamek na rezydencję. W latach 1471-1488 biskup Jan Rzeszowski zbudował nową bramę od strony północnej, a w 1518 roku biskup Jan Konarski wzniósł nad nią wieżę. Około 1524-1530 rozebrano gotycki stołp, a jego materiał posłużył do nowych skrzydeł mieszkalnych. W 1575 roku książę-biskup Franciszek Krasiński dodał mur zewnętrzny, a przestrzeń między nim a zamkiem wypełniono ziemią. Powstał taras artyleryjski z dziesięcioma działami, a bramę osłonił barbakan. Barokowa przebudowa z lat 1681-1699 dała skrzydłu wschodniemu kaplicę, a od północy arkadową loggię. Wieżę bramną zwieńczono wtedy barokowym hełmem.

W 1790 roku, po likwidacji księstwa, zamek opuścił ostatni książę-biskup Feliks Paweł Turski. Przez cały XIX wiek budowla stała niezamieszkana i niszczała. Prace zabezpieczające prowadzono w latach 50. i 70. XX wieku, a od 1999 roku konserwuje się ją jako trwałą ruinę. Zachowały się między innymi zewnętrzne mury skrzydeł mieszkalnych, baszta nad bramą główną i barbakan.

Z księstwem wiąże się też przysłowie „Bij, kradnij, zabijaj, ale Siewierz omijaj”. Serwis slaskie.travel łączy je z Trybunałem Siewierskim, który od XVII wieku miał wydawać liczne wyroki śmierci. Powiedzenie funkcjonuje też w nieco innej wersji i zestawia się je z surowym sądownictwem księstwa z przywilejem katowskim. Traktujemy to jako przekaz o reputacji siewierskiego sądu, a nie opis udokumentowanych liczb wyroków. Księstwo nie biło też własnej monety: tak zwane dukaty siewierskie wybito dopiero po jego likwidacji, na pamiątkę.

Dzieje miasta i zamku pokazuje w kilku salach Izba Tradycji i Kultury Dawnej w dworku przy ulicy Kościuszki, z makietami zamku i nieistniejącego ratusza. Do klucza dóbr księstwa należał także zamek w Koziegłowach: zamek w Koziegłowach jest dziś ruiną, a już w 1548 roku opisywano go jako dawno spustoszony.

Morsko: zamek Bąkowiec na skale Tygrys

Zamek w Morsku, zwany też Bąkowcem, stoi na wapiennej skale Tygrys w Skarżycach, dzielnicy Zawiercia. Rejestr zabytków prowadzi go jako Zamek Bąkowiec w Morsku, od wsi, z którą był związany od średniowiecza. Szczegóły opisuje karta zamku w Morsku. Wieś wzmiankowano po raz pierwszy w 1220 roku, ale samego zamku nie da się datować tak wcześnie. Źródła podają kilka hipotez: drewnianą warownię mogli wznieść w XIV wieku Toporczykowie, strażnicę mógł zbudować Kazimierz Wielki w ramach umocnień pogranicza Małopolski i Śląska, a zamek mógł też powstać z inicjatywy księcia Władysława Opolczyka, który pod koniec XIV wieku krótko władał ziemią lelowską.

Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z 1389 roku, gdy kapelan zamkowy zapisał nazwę „Bancowecz”. Latem 1391 roku zamek zdobyły wojska królewskie w walkach Władysława Jagiełły z Władysławem Opolczykiem. W XV wieku zmieniali się właściciele: od 1392 roku burgrabią i właścicielem był Piotr z Marcinowic, a w 1442 roku biskup Zbigniew Oleśnicki, opiekun młodego właściciela, wydzierżawił zamek na cztery lata. Murowany zamek, którego resztki widać dziś, przypisuje się rodzinie Włodków z przełomu XV i XVI wieku. Od XVII wieku zamek był ruiną.

Układ budowli znamy z opisu architektury: nieregularny wielobok na szczycie skały, kamienna brama prowadząca na mały dziedziniec, półkoliste baszty w narożnikach i dostęp do górnego zamku wyłącznie pieszy, przez system pomostów i drabin. Około 1927 roku wzgórze kupił architekt Witold Czeczott-Danilewicz i przed 1933 rokiem zbudował dom z użyciem murów zamkowych. W latach 1959-1961 ruiny zakonserwowano, a w 1967 roku wpisano do rejestru zabytków.

Orle Gniazda po sąsiedzku

Morsko należy do systemu zamków nazywanych Orlimi Gniazdami, które prowadzi czerwony Szlak Orlich Gniazd. W śląskim odcinku leżą też ruiny zamku Ogrodzieniec, zamek w Bobolicach odbudowany z ruin na początku XXI wieku i oddalony o około 1,3 km zamek w Mirowie. W Podzamczu przy Ogrodzieńcu stoi także zrekonstruowany gród na Górze Birów. Zestawienie zamków regionu jako całości znajduje się w osobnym artykule o zamkach Górnego Śląska i Zagłębia.