Obraz, zaraza i pierwsze śluby

Piekary Śląskie od XVII wieku są ośrodkiem pielgrzymkowym, a dla wielu mieszkańców Górnego Śląska pozostają miejscem, do którego jedzie się z całą rodziną i z całą parafią. Sercem sanktuarium jest bazylika Najświętszej Marii Panny i świętego Bartłomieja, a w niej obraz Matki Boskiej Piekarskiej, czczony jako Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej.

Początki są skromne. Od 1303 roku w Piekarach stał drewniany kościółek świętego Bartłomieja, a w bocznym ołtarzu wisiał wizerunek Maryi z Dzieciątkiem, którego autora ani fundatora nie znamy. Według relacji proboszcza Jakuba Roczkowskiego po przeniesieniu obrazu do ołtarza głównego w 1659 roku zaczęto mówić o uzdrowieniach. Parafia uznaje tę datę za początek właściwego kultu.

Pierwszą udokumentowaną pielgrzymkę wiąże się z rokiem 1676. W Tarnowskich Górach wybuchła wtedy zaraza, a mieszkańcy modlili się przed piekarskim obrazem. Gdy epidemia ustępowała, ślubowali coroczną pielgrzymkę. Według jednych źródeł była to zaraza, według innych epidemia cholery. Według portalu dzieje.pl najstarsze udokumentowane pielgrzymki przybyły do Piekar w 1676 roku z Tarnowskich Gór i w 1681 roku z Opola. Tradycja tarnogórska trwa: wierni z miasta, którego dawną zabudowę pokazuje Rynek w Tarnowskich Górach, według karty bazyliki pielgrzymują do Piekar w pierwszą niedzielę lipca.

W 1680 roku obraz przewieziono do Pragi, gdzie dotknęła miasto zaraza, a w drodze powrotnej zatrzymał się w Hradcu Králové. Arcybiskup praski uznał go wtedy urzędowo za cudowny. W 1683 roku w drodze pod Wiedeń modlił się w Piekarach król Jan III Sobieski. Muzeum sanktuaryjne przechowuje dary złożone przez króla.

Oryginał w Opolu, kopia w Piekarach

W 1702 roku, w obawie przed zniszczeniem w sporach religijnych, oryginalny obraz wywieziono do kościoła świętego Krzyża w Opolu, gdzie jest do dziś. W Piekarach została kopia z końca XVII wieku, o wymiarach 99 na 77 centymetrów. Nie przerwało to jednak pielgrzymek. Jeden z ówczesnych księży mówił, że miejsce to wybrał Duch Boży, a nie pędzel czy płótno. Z czasem kopia zajęła miejsce oryginału i sama zasłynęła łaskami.

Obraz koronowano 15 sierpnia 1925 roku koronami, które ufundował i poświęcił papież Pius XI. Według dzieje.pl uroczystość zgromadziła około 250 tysięcy wiernych. Korony skradziono w nocy z 7 na 8 grudnia 1940 roku. Do dziś nie wiadomo, czy był to zwykły rabunek, czy prowokacja niemieckich władz. Obraz koronowano ponownie w 1965 roku, a po kolejnej kradzieży w 1984 roku odbyła się rekoronacja w 1985 roku. Skradzione wówczas korony wróciły do bazyliki w 2015 roku. Od 2000 roku obraz przykrywa srebrna zasłona z panoramą miasta, odsłaniana przed pierwszą mszą.

Obecną świątynię zbudowali mieszkańcy z inicjatywy proboszcza Jana Alojzego Ficka, który kierował parafią w latach 1826-1862. Biskup wrocławski Melchior von Diepenbrock konsekrował ją 22 sierpnia 1849 roku. Tytuł bazyliki mniejszej nadał jej w 1962 roku Jan XXIII. Dzieje obrazu, kult i dary pielgrzymów pokazuje Muzeum Sanktuaryjne, otwarte w 2009 roku, w 350-lecie kultu.

Pielgrzymki stanowe i mężczyźni

W okresie międzywojennym obok pielgrzymek z poszczególnych parafii zaczęły się pielgrzymki stanowe, czyli zjazdy określonych grup wiernych. Do najliczniejszych należą dwie. Mężczyźni i młodzieńcy przyjeżdżają do Piekar w ostatnią niedzielę maja, a niewiasty i panny w pierwszą niedzielę po święcie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Dzieje.pl podaje, że pielgrzymka mężczyzn odbywa się od 1947 roku, a uczestniczy w nich od kilkudziesięciu do ponad 100 tysięcy osób, przede wszystkim z Górnego Śląska. Początek pielgrzymek stanowych przypisuje się administratorowi parafii z lat 1941-1947, więc granica między przedwojennymi zjazdami a późniejszym zwyczajem nie jest w źródłach ostra.

Pielgrzymki te mają swój stały ton: kazania dotyczą pracy, godności człowieka i praw robotniczych. Matka Boska Piekarska uchodzi za patronkę ludzi pracy, a wezwanie Matka Sprawiedliwości i Miłości Społecznej zatwierdzono dla diecezji katowickiej na początku 1983 roku. Karol Wojtyła niemal co roku od 1965 do 1978 roku głosił do mężczyzn nauki o pracy. Jako papież w 1983 roku odprawił mszę na lotnisku w Katowicach-Muchowcu, dokąd z Piekar przywieziono obraz, i mówił o Matce Sprawiedliwości i Miłości Społecznej w wielkim zagłębiu pracy. Dziś przy wejściu na Kalwarię stoi pomnik Jana Pawła II.

Kalwaria na wzgórzu Cerekwica

Z bazyliką łączy się Kalwaria Piekarska. Zamysł ujawnił w 1854 roku ksiądz Ficek, pierwszą kaplicę postawiono w 1869 roku, a obiekty poświęcono 21 czerwca 1896 roku. Na prawie 10 hektarach stanęło 14 kaplic Drogi Krzyżowej, 15 kaplic różańcowych i 11 innych, a na szczycie neogotycki kościół Zmartwychwstania Pańskiego. Według strony sanktuarium jest to jedyna kalwaria, której nie ufundował szlachetnie urodzony, tylko wierni, wśród nich górnicy i hutnicy. Dla porównania inną kalwarię śląską, z kaplicami w parku nad Kłodnicą, opisuje Kalwaria Panewnicka.

Nazwa Piekary pojawia się w regionie częściej niż w jednym miejscu. Doły Piekarskie leżą w Piekarach Rudnych, w Tarnowskich Górach, a nie w mieście pielgrzymów. Wezwanie Matki Bożej Piekarskiej nosi też kościół Matki Bożej Piekarskiej na katowickim Osiedlu Tysiąclecia. W okolicy sanktuarium warto zajrzeć do Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Radzionkowie, Muzeum Chleba w Radzionkowie i kościoła świętej Barbary w Bytomiu. Piekary łączy też z Jasną Górą wspólny zwyczaj: według dzieje.pl w 1979 roku Jan Paweł II wręczył tam pielgrzymom z Piekar paschał i stułę papieską. Sanktuarium Jasnej Góry opisuje Jasna Góra.