Na Śląsku i w jego sąsiedztwie działają sanktuaria maryjne, których historia zaczyna się od jednej figury albo jednego obrazu. Cztery z nich, w Leśniowie koło Żarek, Rychwałdzie koło Żywca, Hałcnowie w Bielsku-Białej i w Szczyrku, łączy to, że ich kult wyrósł z podania, przydrożnej kapliczki albo daru możnego fundatora. Poza tym zestawem są jeszcze Piekary Śląskie i Pszów, znane znacznie szerzej. Poniżej każdy ze wspomnianych czterech ośrodków osobno, z podziałem na to, co potwierdzają źródła, i to, co przekazuje tradycja.

Leśniów: figurka przy źródle

Leśniów jest dzielnicą Żarek koło Myszkowa. Według podania w 1382 roku książę Władysław Opolczyk, jadąc do Opola, zatrzymał się na polanie i zostawił przy źródle drewnianą figurkę Matki Bożej, a woda z tego źródła miała mieć życiodajną moc. To legenda, nie ustalenie historyków, i w jednej z jej wersji książę wiózł jeszcze ikonę, która miała stać się obrazem na Jasnej Górze. Drewniany kościół w Leśniowie istniał prawdopodobnie już w 1325 roku.

Gotycka figura Matki Bożej Leśniowskiej ma około 70 cm wysokości, wykonano ją z drewna lipowego w XIV wieku. Paulini otrzymali kościół w 1706 roku od właściciela Żarek Józefa Męcińskiego, a murowany klasztor budowano w latach 1755-1768. Figurę koronował w 1967 roku kard. Stefan Wyszyński, w obecności kard. Karola Wojtyły. Dzięki jego staraniom ustanowiono uroczystość Matki Bożej Leśniowskiej Patronki Rodzin, obchodzoną 2 lipca.

W dziejach sanktuarium jest też epizod kryminalny: 2 grudnia 2010 roku skradziono korony z 1746 roku, wykonane przez częstochowskiego złotnika Jana Szabelskiego. Nowe korony powstały z wotów pielgrzymów, wkomponowano w nie perłowy różaniec ofiarowany na Jasnej Górze przez Jana Pawła II, a rekoronacja odbyła się 2 lipca 2011 roku.

Rychwałd: obraz z Wielkopolski

Rychwałd leży koło Żywca, a parafię erygowano tam w 1472 roku. W latach 40. XVI wieku z fundacji Mikołaja Komorowskiego powstał drewniany kościół św. Mikołaja, konsekrowany w 1547 roku. W 1644 roku Katarzyna z Komorowskich Grudzińska podarowała parafii obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, sprowadzony z majątku męża w Środzie Wielkopolskiej. Obraz, namalowany na lipowej desce, pochodzi z początku XV wieku i jest utrzymany w stylu bizantyjskim.

Pierwszy zapisany cud datuje się na 1647 rok, a biskupi dekret uznał obraz za cudowny w 1658 roku. Pielgrzymi przybywali masowo już w czasie najazdu szwedzkiego w połowie XVII wieku. W 1732 roku położono kamień węgielny pod nowy, murowany kościół, konsekrowany 2 sierpnia 1756 roku; stary, drewniany przeniesiono do sąsiednich Gilowic, gdzie stoi do dziś. Obraz koronowano dwukrotnie: w 1817 roku przez duchowieństwo ziemi żywieckiej i 18 lipca 1965 roku koronami papieskimi, przez kard. Wyszyńskiego i arcybiskupa krakowskiego Karola Wojtyłę. Od 1947 roku sanktuarium prowadzą franciszkanie, a dekretem z 25 marca 2017 roku, w 25. rocznicę utworzenia diecezji bielsko-żywieckiej, kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.

Hałcnów: pieta spod dębu

Hałcnów, założony pod koniec XIII wieku, do 1977 roku był odrębną miejscowością, a dziś jest dzielnicą Bielska-Białej. Figura Matki Bożej Bolesnej, zwana Pietą Hałcnowską albo Beskidzką, powstała prawdopodobnie w XVIII wieku. Początkowo przymocowano ją do przydrożnego dębu, potem umieszczono w kapliczce. Ludzie, którzy się przy niej modlili, mieli doświadczać łask, więc w latach 1777-1781 zbudowano świątynię, a figurę przeniesiono do niej 6 listopada 1784 roku.

Źródła różnią się w dwóch miejscach. Koronację figury w 1926 roku dzieje.pl przypisuje arcybiskupowi krakowskiemu Adamowi Sapieże, a inne źródła biskupowi pomocniczemu Anatolowi Nowakowi. Datę zniszczenia kościoła w czasie walk w 1945 roku dzieje.pl podaje jako 2 lutego, a inne źródła jako 4 lutego. Pewne jest, że oryginalna figura spłonęła, parafianie odbudowali świątynię i wyrzeźbili nową pietę, a w 1993 roku ukoronowano ją koronami poświęconymi przez Jana Pawła II. Papież Franciszek podniósł kościół do rangi bazyliki mniejszej dekretem z lipca 2015 roku, a uroczystości ogłoszenia odbyły się 2 lipca 2016 roku.

Szczyrk: objawienia z 1894 roku

Sanktuarium Matki Bożej Królowej Polski, zwane Sanktuarium na Górce, stoi na wysokości 670 m n.p.m. w północnej części Szczyrku, przy szlaku na Klimczok. Jego początki sięgają 1894 roku. Według dzieje.pl 12-letniej Juliannie Peździe ukazała się wtedy Matka Boża, a później widziało ją jeszcze dwoje dzieci. Zaleciła odmawianie modlitwy Anioł Pański i budowę kaplicy; drewnianą kapliczkę postawiono jeszcze w tym samym roku. Są to relacje o objawieniach, a nie ustalony fakt.

Murowaną kaplicę zaczęto budować w 1912 roku i ukończono po pierwszej wojnie światowej. Od 1938 roku miejscem opiekują się salezjanie z Oświęcimia, którzy w 1948 roku zainicjowali budowę obecnego kościoła. Dzieje.pl podaje, że wznoszono go do 1953 roku, inne źródła: do 1954. W setną rocznicę objawień, 3 maja 1994 roku, bp Tadeusz Rakoczy poświęcił świątynię i podniósł ją do godności sanktuarium, a obraz Matki Bożej Królowej Polski koronował w 2008 roku kard. Stanisław Dziwisz. Obok kościoła stoi kaplica Objawienia z pniem buka i grota z uznawanym za cudowne źródełkiem. Całą stronę praktyczną opisuje karta sanktuarium w Szczyrku.