Co głosi legenda

Według podania polski król Leszek III stał nocą na zamkowej wieży i dostrzegł na zachodzie trzy gwiazdy. Skojarzył je ze swoimi synami: Bolkiem, Leszkiem i Cieszkiem. Uznał to za znak, wezwał synów i kazał im ruszyć w tamtą stronę, każdemu inną drogą, z własną drużyną. Mieli wrócić jesienią.

Legenda opowiada dalej, że Leszko przez puszczę szukał wody i odkrył źródło u stóp wzgórza. Zadął w róg, a na dźwięk przybył Bolko z drużyną. Wieczorem do źródła dotarł też Cieszko. Po nocy spędzonej na opowieściach bracia postanowili wrócić do ojca, a wiosną znów się tu zjawić i założyć gród. Miał się nazywać Cieszynem, od radości ze spotkania. Źródło miało dostać imię Studni Trzech Braci.

Napis na studni podaje, że wydarzenia te miały się rozegrać w 810 roku. Data ta nie pasuje do legendy: według relacji Wincentego Kadłubka Leszek III miał być władcą współczesnym Juliuszowi Cezarowi, a więc żyć w I wieku przed naszą erą.

Skąd wzięło się podanie

Nie wiadomo, kiedy powstało podanie o założeniu Cieszyna. Wielu historyków wskazuje, że mogło ono powstać w połowie XIX wieku, po Wiośnie Ludów, w środowisku polskich działaczy narodowych na Śląsku Cieszyńskim. Miało wspierać wywodzenie nazwy miasta od słowa „cieszyć”. Współcześni badacze uznają zarówno samo podanie, jak i takie tłumaczenie nazwy za mało prawdopodobne.

Legenda jest też wariantem motywu trzech braci założycieli, znanego w wielu słowiańskich opowieściach. U Jana Długosza występują bracia o imionach Przemysław, Oddon i Cieszymir. Opowieść o trzech braciach miał usłyszeć cesarz Franciszek I od burmistrza Cieszyna Alojzego Kaufmanna podczas wizytacji miasta w 1817 roku. Pierwsza publikacja pochodzi z 1840 roku: poemat o założeniu Cieszyna, Die Gründung von Teschen, ukazał się w zbiorze Paula Lamatscha von Warnemünde, pracownika cieszyńskiego magistratu.

Skąd naprawdę wywodzi się miasto

Dzieje Cieszyna sięgają znacznie dalej, niż wskazuje data 810. Najstarsze ślady osadnictwa na Górze Zamkowej pochodzą z VI-V wieku przed naszą erą. Słowiański gród stał też w Podoborze, zwanym Starym Cieszynem. Na Górze Zamkowej w XI wieku zbudowano romańską rotundę, dziś znaną jako Rotunda św. Mikołaja. Najstarsze znane wzmianki pisemne o Cieszynie pochodzą z 1155 roku, a lokacja miasta nastąpiła najpewniej między 1217 a 1223 rokiem. Rok 810 pozostaje więc datą symboliczną, przyjmowaną za początek miasta tylko zgodnie z podaniem.

Studnia jako budowla

Sama studnia istniała prawdopodobnie już w średniowieczu i zaopatrywała mieszkańców oraz pobliski browar mieszczański w wodę. Nie wiadomo, od kiedy łączono ją z podaniem i od kiedy nosi imię Trzech Braci. W połowie XIX wieku, z inicjatywy Pawła Stalmacha, studnię odnowiono, a następnie osłonięto żeliwną neogotycką altaną odlaną w hucie w Trzyńcu.

Rok powstania altany podają źródła różnie: jedne 1868, inne 1860, w związku z obchodami 1050-lecia miasta liczonego od roku 810.

Altana ma około 3 metrów wysokości i plan sześciokąta, z częściowo ażurowymi ścianami, wspartymi na żeliwnych filarach, i blaszany daszek w kształcie ostrosłupa. Trzy ściany są zamknięte, pozostałe otwarte. Wewnątrz umieszczono tablice z tekstem podania po polsku, łacinie i niemiecku. Po II wojnie światowej zostały tylko napisy polski i łaciński, a niemiecki zakryto płaskorzeźbą cieszyńskiego rzeźbiarza Jana Raszki. Po remoncie wszystkie trzy napisy ponownie można zobaczyć na ścianach.

Gdzie jej szukać

Studnia stoi przy stromej, brukowanej uliczce Trzech Braci, między ulicami Śrutarską i Sejmową. Jest jednym z symboli Cieszyna i stałym punktem spacerów po starówce. Łatwo ją połączyć z wizytą na Wzgórzu Zamkowym, gdzie legendarne spotkanie braci ustępuje miejsca historii poświadczonej źródłami.