Region kojarzony z kopalniami i hutami ma też zaskakująco bogatą listę miejsc, w których głównym bohaterem są rośliny. Są tu ogrody z oficjalnym statusem botanicznym, arboreta w dawnych lasach i parkach, jedno z najbardziej znanych rosariów w kraju, palmiarnie ze szklanymi pawilonami, a nawet ogrody na terenach po kamieniołomach i kopalniach. Poniżej przegląd miejsc, które mają własne karty na portalu.

Ogrody botaniczne: od cegielni po dawne wyrobiska

Miejski Ogród Botaniczny w Zabrzu zajmuje 6,36 ha przy ulicy Piłsudskiego. Plan ogrodu przedstawił 14 października 1936 roku Fritz Berckling, dyrektor miejskiego zarządu zieleni, a dla publiczności otwarto go pod koniec czerwca 1938 roku. Pierwotnie nazywał się Botanischer Zentralschulgarten, czyli Botaniczny Centralny Ogród Szkolny, i miał pokazywać komplet roślin dziko rosnących na terenie ówczesnych Niemiec. Teren należał wcześniej do miejskiej cegielni, a staw, największy z trzech, powstał w 1960 roku w wyrobisku po cegielni. Status ogrodu botanicznego, czyli placówki naukowo-badawczej, nadało mu Ministerstwo Środowiska w styczniu 2006 roku.

Ogród ma część botaniczną w układzie francuskim i część parkową w stylu angielskim. W części parkowej rośnie około 5000 okazów drzew i krzewów, w tym kolekcja dendrologiczna z około 260 taksonów. W 2004 roku założono rozarium z 2500 różami w 64 odmianach. Od 2019 roku ogród prowadzi Narodową Kolekcję Żurawek: 346 odmian gatunków botanicznych i ogrodowych. Według strony ogrodu to jedyna kolekcja narodowa w województwie śląskim. W północnej części od 2014 roku rośnie ogród wschodni, zwany Ogrodem Pięciu Świec, z roślinami z Dalekiego Wschodu, zwłaszcza z Japonii.

Zupełnie inny charakter ma Śląski Ogród Botaniczny w Radzionkowie. To ogród siedliskowy o powierzchni 16 hektarów na terenie Księżej Góry, gdzie wydobywano rudę galmanu i dolomit. Po kopalni zostały warpie, czyli niewielkie koliste hałdy, oraz pingi, czyli wgłębienia często wypełnione wodą. Zróżnicowana rzeźba terenu, powstała w wyniku dawnego górnictwa, jest uznawana za atut miejsca. Kolekcje dzielą się na zachowawcze (stare odmiany drzew owocowych i grządka chronologiczna zbóż), siedliskowe (łąki, murawy napiaskowe i kserotermiczne, wrzosowiska) oraz ozdobne, w tym róże, różaneczniki, rośliny miododajne i zioła. Ogród prowadzi Śląski Ogród Botaniczny - Związek Stowarzyszeń, który według tego samego opisu zarządza także ogrodem w Mikołowie.

Skromniejszy, szkolny jest ogród botaniczny w Brynku, założony w 1946 roku przy leśnym gimnazjum, a od 1952 roku technikum leśnym w zespole pałacowo-parkowym rodu Henckel von Donnersmarck. Założycielem był nauczyciel botaniki leśnej Henryk Eder. Wszystkie prace wykonywali uczniowie i tak jest do dziś: pielęgnacją zajmują się uczniowie pod kierunkiem nauczyciela. Zbiory mają charakter arboretum, rośnie w nich około 400 taksonów drzew i krzewów, głównie z Azji i Ameryki Północnej. Najcenniejsze są grupy różaneczników i azalii wokół stawów, okazy magnolii, oczarów i korkowców. Ogród jest własnością powiatu, a szkoła korzysta z niego na zasadzie użyczenia, więc przed wizytą trzeba sprawdzić zasady wstępu.

Arboreta: las, kamieniołom i pułapka nazwy

Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu zajmuje około 160 ha lasu Obora po prawej stronie Odry, z czego ogrodzony ogród z kolekcjami to około 35 ha. Według strony arboretum las nigdy nie był wylesiony, a jego właścicielami byli kolejno Piastowie, cystersi z Rud Raciborskich, książę raciborski i od 1928 roku miasto. Arboretum założono w 2000 roku, a wśród ścieżek są ekologiczna, dendrologiczna i zdrowia. Największą kolekcją jest Zaczarowany Ogród o powierzchni 1,1 ha, otwarty 22 czerwca 2012 roku: rośliny ułożono tak, by z góry tworzyły kwiat o pięciu płatkach, a wnętrze przecina zimozielony labirynt z roślin iglastych. Na terenie jest też mini-zoo i platforma widokowa.

Uważnie trzeba czytać nazwę Arboretum Park Gródek w Jaworznie. Mimo nazwy nie jest to arboretum w ścisłym, naukowym sensie: park nie ma oznaczonych kolekcji dendrologicznych i nie widnieje w rejestrach arboretów ani ogrodów botanicznych, a jego status to park gminny. To jednak świetny przykład tego, jak natura zagospodarowuje poprzemysłowy teren. Park zajmuje wyrobiska po wydobyciu dolomitu, które według strony miasta prowadzono od około 1880 do 1990 roku. Największą sławę mają zbiorniki o turkusowej barwie wody, Wydra i Orka, a przez Wydrę prowadzi kręta drewniana ścieżka. Rekultywacja przebiegała w dużej mierze samoistnie i powstała mozaika siedlisk: murawy ciepłolubne, łąki, siedliska naskalne, tereny podmokłe i bory.

Ogrody tematyczne: róże, zioła i ogród dla zmysłów

Rosarium w Parku Śląskim w Chorzowie otwarto 24 czerwca 1968 roku, równocześnie z pierwszą Międzynarodową Wystawą Róż. Inicjatywa wyszła w 1964 roku od Polskiego Towarzystwa Miłośników Róż, a projekt powstał w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie pod kierunkiem prof. Władysława Niemirskiego. Układ nie wzoruje się na ogrodach niemieckich ani angielskich: składa się z dużych modułów w kształcie plastra miodu, a każdy kwietnik dzieli się na komórki o powierzchni 7,5 m2, których jest 374. Według strony Parku Śląskiego róże kwitną najintensywniej od połowy czerwca do połowy lipca, a potem z mniejszą siłą powtarzają kwitnienie do jesieni. Liczby podawane przez źródła się różnią: park mówi o około 35 tys. krzewów w około 300 odmianach, a inne źródła o około 30 tys. krzewów.

Zioła ma w centrum Beskidzki Dom Zielin "Przytulia" w Brennie. To muzeum z multimedialną wystawą o tym, jak zioła funkcjonowały w kulturze i codziennym życiu górali śląskich. Od wiosny do jesieni wokół budynku działa herbarium, czyli ogródek ziołowy z najważniejszymi ziołami regionu, w którym można nauczyć się rozpoznawać rośliny.

W Jaworznie, w niecce dawnego kamieniołomu wapieni triasowych, działa GEOsfera. Ośrodek zajmuje około 8 hektarów i oprócz szlaku geologicznego oraz parku dinozaurów ma ogród sensoryczny z wrzosowiskiem. Posadzono tu ponad 40 tysięcy roślin, a miejscami teren jest półnaturalny i rosną na nim łąki ze storczykami. Tablice z opisami kolekcji roślinnych mają opisy w alfabecie Braille'a.

Palmiarnie: egzotyka pod szkłem

Palmiarnia Miejska w Gliwicach stoi w parku im. Fryderyka Chopina. Pierwsze szklarnie na tym terenie zbudowano około 1880 roku, a obecny budynek w 1924 roku. Najstarsze okazy, palmy daktylowe kanaryjskie, pochodzą z 1924 roku. Wnętrze podzielono na pięć pawilonów: roślin użytkowych klimatu subtropikalnego, lasu deszczowego, pawilon historyczny, sukulentów z prawie 2000 kaktusów i roślin gromadzących wodę oraz akwarystyczny z Amazonią w zbiorniku o pojemności 60 tys. litrów.

W Sosnowcu Centrum Edukacji Ekologicznej Egzotarium działa w parku miejskim założonym w 1935 roku. Pierwszy budynek z palmiarnią i akwarium wzniesiono w latach 1954-1956, a stara kolekcja ryb akwariowych liczyła 60 zbiorników. Stary budynek rozebrano w 2020 roku, a nowy otwarto 2 grudnia 2023 roku. Drugi poziom zajmuje palmiarnia z roślinami stref śródziemnomorskiej, pustynnej i tropikalnej. Od 2023 roku egzotarium wraz z parkiem tworzy kompleks nazywany ogrodem botanicznym.

Jak zaplanować roślinny spacer

Róże w Chorzowie najlepiej oglądać w czerwcu i lipcu, rozlewiska i łąki w Radzionkowie w ciepłej połowie roku, a palmiarnie w Gliwicach i Sosnowcu sprawdzą się wtedy, gdy za oknem jest chłodno. Ogrody szkolne i parkowe, jak w Brynku, mają swoje zasady wstępu, które trzeba sprawdzić przed wizytą. W okolicach Jaworzna warto połączyć Gródek z GEOsferą, bo oba obiekty zarządzane są przez ten sam ośrodek.