Pszczyna kojarzy się przede wszystkim z zamkiem, ale cały zespół pałacowo-parkowy zajmuje 156 hektarów wzdłuż rzeki Pszczynki, i to w parku, a nie w salach pałacu, można spędzić większość dnia. W tym tekście zamek jest tylko punktem odniesienia: jego przebudowę, dzieje księżnej Daisy i odbudowę stada żubrów opisują osobne artykuły działu. Tutaj układamy spacer po tym, co jest wokół: skansen, zagroda żubrów, małe muzea i miejsca na skraju parku.

Jak zbudowany jest park

Początki parku sięgają renesansowej przebudowy zamku w XVI wieku, kiedy przy rezydencji powstały ogrody warzywne, a w północno-zachodniej części zwierzyniec ze zwierzyną płową i pawiami. W drugiej połowie XVIII wieku, w czasie barokowej przebudowy rezydencji, założenie rozszerzono na dawne mokradła po obu stronach Pszczynki i oparto na wzorach francuskich. Obecny kształt, czyli park typu angielskiego, pochodzi z drugiej połowy XIX wieku: zlikwidowano wtedy główną aleję na osi i w jej miejsce powstała rozległa polana sięgająca meandrów rzeki, a brzegi obsadzono drzewami i krzewami, w tym egzotycznymi gatunkami, jak platan klonolistny i tulipanowiec.

To przydatne przy planowaniu, bo park dzieli się na trzy części. Park Zamkowy (48 ha) skupia się wokół zamku i dworu Ludwikówka, a jego główną osią komunikacyjną jest aleja od zamku do starego cmentarza św. Jadwigi. Park Dworcowy sięga od torów i dworca po granicę z Parkiem Zamkowym przy ulicy Katowickiej i mieści skansen. Park Zwierzyniec, zwany też Dziką Promenadą, założono na przełomie XVIII i XIX wieku na miejscu osuszonego parku miejskiego, a dziś stoi w nim zagroda żubrów. W parku zachowały się też drobne budowle: pawilon herbaciany na wyspie, chińska brama, mosty, lodownia i kapliczki.

Skansen: Zagroda Wsi Pszczyńskiej

Zagroda Wsi Pszczyńskiej otwarto w 1975 roku na około dwóch hektarach. Obiekty przeniesiono z okolicznych wsi, żeby uratować ostatnie świadectwa tradycyjnej zabudowy. Najstarszy jest dworski spichlerz z Czechowic z 1784 roku. Obok stoją ośmioboczna stodoła z Kryr z XVIII wieku, chałupa z Grzawy z 1831 roku, kuźnia z Goczałkowic i młyn wodny z Bojszów, w którym urządzono sale wystawowe. Skansen należy do Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego. Jego położenie opisuje się nieco inaczej: jedne źródła podają Park Dworcowy (dawniej Kolejowy), inne wschodnią część parku, ale to ten sam teren przy ulicy Parkowej.

W środku zobaczysz narzędzia rolnicze i rzemieślnicze, wozy drabiniaste zwane drabiniokami, sanie towarowe i bryczki. Skansen prowadzi warsztaty i imprezy folklorystyczne, więc przed wizytą sprawdź na jego stronie, co akurat jest w programie.

Zagroda żubrów

Pokazowa Zagroda Żubrów w Parku Zwierzyniec otwarto 1 czerwca 2008 roku. Dwie zagrody mają razem około 10 hektarów. Poza żubrami żyją tu muflony, jelenie szlachetne, daniele i sarny, a z ptaków kaczki, kazarki, bernikle, gęsi, łabędzie i pawie indyjskie. Jest też ścieżka edukacyjna „Śladami żubra europejskiego”. Pory karmienia zmieniają się zależnie od sezonu, dlatego sprawdź je u organizatora. Do zagrody nie wchodzi się z psami, wyjątek stanowią psy przewodniki.

Żubry w Pszczynie to zwierzęta w hodowli pokazowej. Jeśli chcesz zobaczyć drugą, całkiem inną formę ochrony gatunku, jest rezerwat Żubrowisko w Puszczy Pszczyńskiej: ogrodzony, zamknięty dla zwiedzających obszar o powierzchni około 745 hektarów, w którym chroni się stado liczące około 30 osobników. Żubrów nie ogląda się tam na swobodnym spacerze.

Proponowana kolejność

Odległości z kart portalu są takie: skansen leży około 700 metrów od zamku, a zagroda żubrów około 1,4 kilometra od skansenu. Rozsądny porządek wygląda tak.

  1. Zacznij od rynku: prostokątnego placu wpisanego do rejestru zabytków w 1967 roku, z zabudową z XVIII i XIX wieku po wielkim pożarze z 1748 roku. Na rynku stoi ławeczka księżnej Daisy, a zachodnim końcem plac prowadzi do zamku przez Bramę Wybrańców.
  2. Przy rynku, w kamieniczce na ulicy Piastowskiej, mieści się Muzeum Prasy Śląskiej. Według karty jest ono około 300 metrów od skansenu. Zbiory to maszyny drukarskie, linotyp i dawne gazety, a na piętrze sala poświęcona Georgowi Philippowi Telemannowi, który przebywał na dworze książąt pszczyńskich w latach 1705-1709.
  3. Z parku zamkowego dojdziesz do cmentarza św. Jadwigi, którego początki sięgają 1501 roku. To czynny cmentarz, więc obowiązuje cisza.
  4. Na skraju parku, w neobarokowym Domku Ogrodnika przy ulicy Katowickiej, działa Muzeum Militarnych Dziejów Śląska, otwarte w 2014 roku.
  5. Dalej skansen, a na koniec Park Zwierzyniec z zagrodą żubrów. W południowo-zachodnim narożniku parku, u zbiegu ulic Wojska Polskiego i Żorskiej, stoi jeszcze kapliczka „Bądź Wola Twoja”.

Ślad dawnej gminy żydowskiej

Kilka kroków od rynku, przy ulicy Bramkowej, stoi dawna synagoga z 1835 roku, zbudowana na miejscu domu modlitwy założonego w 1765 roku. Na początku II wojny światowej budynek podpalono, a w latach 1941-1942 przebudowano na kino: zamurowano pierwotne otwory i wybito nowe. Budynek nie pełni dziś funkcji religijnej i warto go potraktować jako miejsce pamięci, a nie atrakcję, choć leży po drodze.

Ile to zajmie

Skansen, zagroda i jedno małe muzeum wypełnią spokojnie pół dnia, a z rynkiem, synagogą i parkiem zamkowym dzień. Godziny otwarcia i zasady zwiedzania zmieniają się z sezonem, więc zawsze sprawdzaj je u zarządców obiektów.