Układ w Altranstädt i zgoda na sześć kościołów

Po wojnie trzydziestoletniej ewangelicy na katolickim Śląsku tracili świątynie. W latach 1648-1654 odebrano im tam 656 kościołów, a w księstwie cieszyńskim w pierwszym okresie rządów Habsburgów, od 1654 do 1709 roku, luteranom zabrano wszystkie kościoły i zakazano nabożeństw. Wiara przetrwała, bo nabożeństwa odprawiano potajemnie w Beskidach, między innymi na Równicy i Małej Czantorii, a część wiernych uciekła do tolerancyjniejszego Bielska i na ziemię żywiecką.

Przełom przyniósł 1 września 1707 roku układ zawarty w saskim Altranstädt między luterańskim królem Szwecji Karolem XII a katolickim cesarzem Józefem I Habsburgiem. Narzucił on cesarzowi zwrot śląskim protestantom 121 kościołów, choć w praktyce zwrócono 104 świątynie. Układ zapewniał też wolność prywatnych nabożeństw domowych i posyłania dzieci do szkół ewangelickich. Pozwolenie na budowę nowych świątyń przyszło dopiero z dodatkowym recesem egzekucyjnym, ogłoszonym 27 stycznia 1709 roku we Wrocławiu. Protestanci musieli za to zapłacić 700 tysięcy guldenów.

Recesem zezwolono na sześć tak zwanych kościołów łaski, w Żaganiu, Kożuchowie, Jeleniej Górze, Kamiennej Górze, Miliczu i Cieszynie. Jako kościół ewangelicki do dziś przetrwał tylko cieszyński. Trzy świątynie w Jeleniej Górze, Kamiennej Górze i Miliczu przejęli po drugiej wojnie światowej katolicy, a w Żaganiu i Kożuchowie kościoły zburzono i ocalały jedynie wieże.

Budowa kościoła w Cieszynie

Cieszyńscy luteranie szukali miejsca pod budowę i wybrali przedmiejskie ogrody koło Wyższej Bramy. Ostateczną zgodę wydał 24 maja 1709 roku cesarski wysłannik hrabia Jerzy Zinzendorf. Z pamiątek po tym wydarzeniu zachował się orzeł cesarski z wizerunkiem Józefa I, pochodzący z tak zwanej laski łaski, którą wyznaczono miejsce pod świątynię. Dziś pokazuje go Muzeum Protestantyzmu, otwarte w 2009 roku na balkonie kościoła.

Kamień węgielny położono 13 października 1710 roku. Najpierw stanął szybko zbudowany kościół drewniany, który służył jeszcze trzynaście lat, a potem murowany, pod kierunkiem opawskiego architekta Jana Haüsruckera. Budowa trwała kilkanaście lat, a wieżę, po uzyskaniu specjalnego zezwolenia, dostawiono w 1772 roku. Wtedy też Kościół Jezusowy przybrał kształt zachowany niemal bez zmian do dziś. Wieżę opisy podają jako mającą 72 albo 75 metrów, bo nawet w jednym opisie pojawiają się obie liczby.

Fundatorami byli Erdmann II Promnic z Pszczyny, Juliusz Gotlieb Sunnegh z Bielska i Wacław Ludwik von Henckel z Bogumina. Zbór cieszyński liczył w chwili powstania według szacunków około 50 tysięcy wiernych, a przez kilkadziesiąt lat był jedynym kościołem luterańskim w promieniu ponad siedemdziesięciu kilometrów. Stąd nazwa „Kościół Matka”: przyjeżdżali tu ewangelicy z Moraw, Śląska Opawskiego i innych części Górnego Śląska.

Największy ewangelicki kościół w Polsce

To jeden z największych kościołów ewangelickich w diecezji cieszyńskiej i w Polsce. Ma 3,5 tysiąca miejsc siedzących, a ogółem może pomieścić około 7 tysięcy osób. Budynek jest przykładem późnego baroku austriackiego: pięcionawową bazyliką na planie krzyża greckiego z półkolistym prezbiterium. Nad nawami bocznymi wznoszą się trzy piętra empor, zwanych w Cieszynie pawłaczami. Ławki ustawiono dośrodkowo wokół ambony, bo w nabożeństwie ewangelickim najważniejsze jest zwiastowanie Słowa.

Barokowy ołtarz z 1767 roku i ambonę wykonał cieszyński rzeźbiarz Józef Pracker. W ołtarzu znajduje się obraz „Ostatnia Wieczerza” z 1766 roku, kopia dzieła z XVI wieku. Po prawej stronie stoi kopia popiersia Karola XII, dar szwedzkich ewangelików z 1935 roku, która przypomina o jego wstawiennictwie u cesarza. Organy firmy Oscara Walckera z Frankfurtu z 1923 roku mają ponad 2 tysiące piszczałek i według opisu są największe na Śląsku Cieszyńskim.

Otoczenie i pamięć o pietystach

Obok kościoła leży dawny cmentarz ewangelicki, pełniący funkcję parku, ze starymi drzewami chronionymi jako pomniki przyrody. Stoi tu „stara pajta”, dawna szkoła ewangelicka z 1725 roku, oraz Biblioteka Tschammera. Jedne źródła podają, że ma ona ponad 17 tysięcy tomów, a opis muzeum mówi o ponad 23 tysiącach, więc liczba zależy od tego, co zalicza się do zbiorów.

W latach 1709-1730 kościół był ważnym ośrodkiem pietyzmu, który wpływał na życie religijne kościołów wielu narodów. Związani z nim byli pastorzy Jan Muthmann, autor pierwszej polskiej książki na Śląsku Cieszyńskim, i Johann Adam Steinmetz. Kolejne zmiany prawne przyszły z patentem tolerancyjnym cesarza Józefa II w 1781 roku i patentem protestanckim z 1861 roku.