Rok 1654: kościoły zabrane, nabożeństwa w lesie

W 1654 roku tak zwana komisja religijna, działająca z polecenia cesarza Ferdynanda III, odebrała ewangelikom Śląska Cieszyńskiego wszystkie kościoły. Wojna trzydziestoletnia dopiero się zakończyła, więc miejscowa ludność, w obawie przed represjami, nie stawiała oporu. Bez świątyń wspólnoty korzystały z posługi wędrownych kaznodziejów, którzy przybywali potajemnie głównie z Górnych Węgier, ale też z Dolnego Śląska i z Królestwa Polskiego.

Nabożeństwa odprawiano w miejscach odludnych, przede wszystkim w górach, a lokalizacje często zmieniano, żeby uniknąć represji. Taki stan trwał mniej więcej do 1709 roku. Dzięki ustnym przekazom przetrwała pamięć o dziewięciu takich miejscach w Beskidzie Śląskim i Śląsko-Morawskim: sześć leży po polskiej stronie granicy, trzy po czeskiej. Nazywa się je „leśnymi kościołami”.

Kamień na Równicy

Najlepiej znane jest miejsce na zachodnich zboczach Równicy nad Ustroniem, na wysokości około 700 m n.p.m., w rejonie źródlisk potoku Gościeradowiec. Płaski kamień pełnił tu rolę ołtarza, dlatego mieszkańcy Ustronia mówią o nim tradycyjnie „ku Kamiyniu”. Opis tego miejsca znajdziesz na karcie: Kamień na Równicy.

W 1904 roku, w 250. rocznicę początku leśnych nabożeństw, obudowano obok źródełko i umieszczono na nim tablicę z datą 16.07.1904. W 1928 roku miejsce wpisano do rejestru zabytków, a kilka lat później dodano napis „Miejsce nabożeństw ewangelików w latach od 1654 do 1709”. W 1935 roku napis został częściowo uszkodzony.

Miejsce nie jest tylko pamiątką. W okresie międzywojennym zbierała się tu młodzież ewangelicka, a od 1958 roku odbywały się przy Kamieniu zakończenia roku szkolnego szkółki niedzielnej. W 1961 roku zainaugurowano doroczne nabożeństwa w Święto Bratniej Pomocy im. Gustawa Adolfa, w dniu, w którym katolicy obchodzą Boże Ciało. Uczestniczą w nich tłumy wiernych, także z odległych parafii, a co dwa lata po nabożeństwie odbywają się imprezy towarzyszące w rejonie schroniska na Równicy. Tuż obok biegnie Główny Szlak Beskidzki, znakowany na czerwono. Niespełna kilometr dalej jest Górski Park Równica, miejsce rekreacji o zupełnie innym charakterze. Przy Kamieniu obowiązuje cisza i szacunek dla modlitwy.

Czantoria i inne leśne kościoły

Z Czantorią Wielką wiąże się kolejne takie miejsce. Jeden z opisów góry wymienia „Kamień ewangelików” na zachodnim zboczu, przy czerwonym szlaku do Nydka: wychodnię skalną z wyrytym znakiem krzyża i tablicą upamiętniającą Jerzego Trzanowskiego. Zestawienie leśnych kościołów opisuje z kolei Zakamień w Nydku na południowym stoku Czantorii. Nabożeństwa odprawiano tam w latach 1654-1709, krzyż wyryto na skale pełniącej funkcję ołtarza, a dwujęzyczną tablicę poświęconą Trzanowskiemu odsłonięto w 1992 roku. Oba opisy różnią się więc wskazaniem strony góry. Dojść można znakowanymi szlakami od schroniska na Czantorii, z Nydka i ze Spowiedziska w Lesznej Górnej.

Jerzy Trzanowski (1592-1637), pastor urodzony w Cieszynie, jest autorem kancjonału „Cithara sanctorum” wydanego w Lewoczy w 1636 roku. Zbiór ponad 400 pieśni w języku czeskim doczekał się co najmniej 215 wydań, a Trzanowskiego nazywa się „Słowiańskim Lutrem”. Północne stoki samej Czantorii chroni rezerwat przyrody Czantoria, przez który prowadzi niebieski szlak z Ustronia.

Inne leśne kościoły to między innymi „Spowiedzisko” u podnóża Małej Czantorii w Lesznej Górnej, gdzie dawniej było źródełko, w którym najprawdopodobniej chrzczono dzieci, oraz „Szymków” w Wiśle Bukowej. Na Szymkowie nabożeństwa odprawiano w latach 1654-1782, a ostatnie, w 1782 roku, było nabożeństwem dziękczynnym za uzyskaną wolność religijną. W Jaworzu odsłonięto kamienny amfiteatr o trzynastu stopniach, w którym mogło zmieścić się 500 osób. Jedyny leśny kościół leżący nisko, na południowych peryferiach Bielska-Białej, to kamienny stół ołtarzowy „Jan”, przy którym parafia ewangelicka organizuje nabożeństwa od 1996 roku.

Od ugody do tolerancji: pierwsze kościoły

Przełom przyniosła ugoda altransztadzka, zawarta 1 września 1707 roku między luterańskim królem Szwecji Karolem XII a katolickim cesarzem Józefem I. Narzuciła ona cesarzowi zwrot śląskim protestantom 121 kościołów, a dodatkowy układ z 1709 roku pozwolił zbudować sześć tak zwanych kościołów łaski, w tym w Cieszynie. Pozwolenie na budowę cieszyńskiego Kościoła Jezusowego wydano 24 maja 1709 roku, a kamień węgielny położono 13 października 1710. Jako świątynia ewangelicka przetrwał do dziś tylko ten jeden z sześciu kościołów łaski. Uchodzi za jeden z największych kościołów ewangelickich w Polsce, z 3,5 tysiąca miejsc siedzących.

Kolejny krok to patent tolerancyjny cesarza Józefa II z 13 października 1781 roku. Dla Śląska Cieszyńskiego ogłoszono go w osobnym okólniku gubernialnym z 30 marca 1782 roku, w innym brzmieniu niż dla reszty Przedlitawii. W Bielsku kamień węgielny pod kościół położono 19 marca 1782 roku na terenie nazwanym Bielskim Syjonem. Budowa trwała osiem lat, a w 1881 roku kościół Zbawiciela przebudowano w stylu neogotyckim według projektu Heinricha von Ferstela. Stoi przy placu Marcina Lutra. Bielsko było w XVII wieku jednym z najsilniejszych ośrodków protestanckich na Śląsku Cieszyńskim. W Wiśle pierwszy drewniany dom modlitwy był gotowy jesienią 1782 roku. W 1833 roku założono w Bielsku Stary Cmentarz Ewangelicki, wcześniej ewangelicy i katolicy chowali zmarłych razem przy kościele Świętej Trójcy. Dziś nekropolia jest nieczynna, a na cmentarzu obowiązuje cisza.

Kościoły i kaplice w górskich wsiach

Ewangelicy byli w Beskidach rozmieszczeni nierówno. Według austriackiego spisu z 1900 roku w Ustroniu stanowili 56,6 procent mieszkańców, a w Istebnej 5,6 procent. Właśnie tam dopiero w latach 1927-1930 powstał kościół ewangelicki w Istebnej według projektu Tadeusza Michejdy. Kamień węgielny poświęcił biskup Juliusz Bursche w obecności około 6000 wiernych, a ziemię ofiarował Jakub Śliwka.

Mniejsze wspólnoty zaczynały skromniej. Do Salmopolu w Szczyrku pierwsze rodziny ewangelickie przybyły w 1803 roku z Wisły. W 1897 roku wzniesiono tam szkołę, w której odprawiano też nabożeństwa, a obecny kościół w Salmopolu stanął w latach 1991-1995. W Bielsku-Białej w dzielnicy Kamienica w 1899 roku w miejscu drewnianej dzwonnicy wzniesiono murowaną kaplicę, dziś kościół ewangelicki w Kamienicy. Koszty współfinansowała rodzina Manhardtów, właścicieli fabryki sukna.

Po wojnie powstawały kolejne: kaplica w Świętoszówce, poświęcona 23 września 1956 roku, z ołtarzem ufundowanym przez pastora Martina Niemöllera z Darmstadt, oraz kościół Apostoła Bartłomieja w Brennej z lat 1985-1988, na 300 miejsc. Przy Domu Katechetycznym w Wiśle Jaworniku działa kaplica ewangelicka, a samodzielną parafią Jawornik został 1 grudnia 1994 roku.