Trzy gliwickie obiekty dzieli niemal sto lat, a razem dobrze pokazują, jak to miasto zmieniało się od XIX wieku do czasów powojennych: rezydencja przemysłowca, droga wodna dla przemysłu i uczelnia techniczna. Każdy z nich ma w Gliwicach swój adres, który można dziś obejrzeć.

Willa Caro: dom przemysłowca z lat 1882-1885

Przy ulicy Dolnych Wałów stoi Willa Caro, zbudowana w latach 1882-1885 dla przemysłowca Oscara Caro. Caro pochodził z wrocławskiej rodziny kupców i przemysłowców. Jego ojciec Robert założył w 1848 roku hutę Hermina w Łabędach koło Gliwic, a po śmierci ojca w 1875 roku Oscar objął górnośląską część rodzinnych interesów. W 1887 roku doprowadził do połączenia huty w Łabędach z firmą Heinrich Kern & Co i hutą Baildon w Katowicach, a powstały koncern, do którego dołączono potem także hutę w Rybniku, sam kierował jako dyrektor generalny.

Działkę kupił w 1882 roku od szwagra i wspólnika Heinricha Kerna. Wokół willi powstał ogród z nieregularnymi alejkami i stawem, a na jego skraju stajnia i powozownia. Rok ukończenia budynku, 1885, potwierdza rysunek daty odkryty nad portalem wewnętrznym w głównej klatce wejściowej. Willa ma formę zbliżoną do dziewiętnastowiecznej wizji włoskiej architektury renesansowej.

Kto ją zaprojektował, źródła opisują różnie. Według jednych opisów pierwszy projekt powstał prawdopodobnie w berlińskiej firmie Ihne & Stegmüller, autor wersji ostatecznej nie jest znany, a zapewne był nim gliwicki mistrz budowlany Salomon Lubowski, teść Oscara. Według innych opisów projektantem i fundatorem był wprost Lubowski, a willa była prezentem ślubnym dla młodej pary.

Różnią się też daty wyprowadzki. Według jednych źródeł Caro mieszkał w willi do 1909 roku, a właścicielem pozostał do 1916. Według innych przeprowadził się z Gliwic do Jeleniej Góry już w 1905 roku. Od 1924 roku w budynku mieściła się spółka przemysłowo-budowlana i wtedy dobudowano drugie piętro. W 1934 roku miasto przejęło willę na siedzibę Oberschlesische Museum, a w 1945 roku przejęło ją Muzeum w Gliwicach, którego jest dziś główną siedzibą.

Wnętrza zachowały w większości pierwotny wystrój: zdobione stropy, boazerie, parkiety i stolarkę. Przed budynkiem na cokole stoi rzeźba Lew czuwający. Willa jest zaliczana do nielicznych zachowanych miejskich rezydencji bogatych górnośląskich przemysłowców.

Kanał Gliwicki: nowa droga wodna w miejsce starej

Poprzednikiem był Kanał Kłodnicki, zbudowany w latach 1792-1812, który połączył rozwijający się przemysł Górnego Śląska z Odrą. Miał służyć między innymi do wywozu żeliwa z Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach. Jego znaczenie spadało już od połowy XIX wieku, bo konkurencją stała się kolej.

Nowy Kanał Gliwicki biegnie z Kędzierzyna-Koźla, z 98. kilometra Odry, do basenu portowego w Gliwicach. Ma 40,6 km długości, a różnicę poziomów wody, 43,6 m, pokonuje sześć śluz. Dwie z nich, Dzierżno i Kłodnica, mają po ponad 10 m spadu. W Kędzierzynie-Koźlu kanał krzyżuje się z rzeką Kłodnicą na dwóch poziomach: rzeka płynie pod nim w tak zwanym syfonie, który należy do trzech takich skrzyżowań ze żeglownym kanałem w Polsce.

Daty budowy źródła podają niejednakowo. Hasło o samym kanale mówi o latach 1935-1939, oficjalnym oddaniu 8 grudnia 1939 roku i uruchomieniu w 1941, a hasło o Gliwicach o latach 1934-1939. Podobnie różnią się daty końca starego kanału: rok 1936 w haśle o Gliwicach, 1937 w haśle o nowej drodze wodnej. Port Gliwice powstał równolegle z kanałem, choć tereny włączono do miasta już w 1924 roku, a w 1939 roku działał tu port przeładunkowy ze stacją kolejową.

W tym samym 1939 roku Gliwice weszły do historii jeszcze z innego powodu: 31 sierpnia doszło tu do sfingowanego ataku na radiostację, który posłużył jako pretekst do napaści na Polskę. Ta sprawa wymaga osobnego, rzeczowego omówienia i nie jest tematem tego tekstu.

Politechnika Śląska: uczelnia na lwowskich kadrach

O uczelni technicznej na Śląsku mówiono już w latach dwudziestych XX wieku, a w Katowicach przy ulicy Krasińskiego w 1931 roku oddano gmach dla Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych. Politechnikę powołał dopiero dekret z 24 maja 1945 roku, z siedzibą w Katowicach i czterema wydziałami: Elektrycznym, Hutniczym, Inżynieryjno-Budowlanym i Mechanicznym. Organizował ją prof. Władysław Kuczewski.

Pierwsze wykłady dla około 1200 studentów ruszyły 1 czerwca 1945 roku w Krakowie, bo wydziały przeniesiono z krakowskiej Akademii Górniczej. Gmach w Katowicach okazał się za mały dla czterech wydziałów i nie było tam miejsca na dzielnicę akademicką, więc wybrano Gliwice. Powodami były wolne budynki po instytucjach oświatowych, mieszkania dla kadry i studentów, dużo zieleni oraz poparcie władz miasta. Już 21 czerwca 1945 roku miasto i uczelnia podpisały porozumienie o dzielnicy akademickiej. Pierwsza inauguracja w Gliwicach odbyła się 29 października 1945 roku w gmachu przy ulicy Strzody 21, a w semestrach od pierwszego do siódmego studiowało wtedy 2750 osób. Ostateczną lokalizację w Gliwicach potwierdził dekret z 20 marca 1946 roku.

Lwów w tej historii to przede wszystkim ludzie. W Krakowie przebywało wówczas wielu profesorów Politechniki Lwowskiej, a Kuczewski skłonił do przejścia na Śląsk wybitnych chemików z tej uczelni. Uczelnia została oparta na lwowskich kadrach naukowych. Miasto zmieniało się w tym samym czasie, bo ekspatrianci ze Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich stanowili 45 procent nowych mieszkańców.

Dla Gliwic oznaczało to nowy rozdział: dawne szkoły, na przykład budynki zwane Czerwoną i Szarą chemią, stały się wydziałami. Dziś o tradycji uczelni opowiada między innymi Muzeum Geologii Złóż Politechniki Śląskiej, działające od 1961 roku.