Solanka znaleziona zamiast węgla

Dzisiejsze Jastrzębie-Zdrój kojarzy się z kopalniami, ale jego pierwsza kariera była zupełnie inna. Rozwój miejscowości zaczął się od odwiertu z 1859 roku. Właściciel Jastrzębia Dolnego, Emil von Schlieben, szukał wtedy węgla, a trafił na solankę jodowo-bromową. Węgiel kamienny pojawił się w historii tego miejsca dopiero ponad sto lat później.

W 1861 roku Jastrzębie Dolne wykupił hrabia Feliks von Königsdorff i zaczął budować obiekty lecznicze. Powstały pierwsze urządzenia kąpielowe, Kasyno Zdrojowe z 1862 roku, późniejszy Dom Zdrojowy, oraz Łazienki z tego samego roku, późniejszy Zakład Przyrodoleczniczy. Hrabia zmienił też nazwę miejscowości na Bad Königsdorff-Jastrzemb. Nazwa obowiązywała do 1922 roku, czyli do końca niemieckiej administracji.

Uzdrowisko Zdrój przed wojną

W 1869 roku uzdrowisko przejęła spółka Actien Commandit Gesellschaft, która zmodernizowała obiekty i zbudowała muszlę koncertową oraz drewniany deptak. W 1890 roku Jastrzębie Dolne kupił Juliusz Landau i zaczął przekształcać sanatorium w uzdrowisko dziecięce. W 1891 roku powstał pierwszy kompleks sanatoryjny z kaplicą, a potem kolejne: ewangelicki zakład dziecięcy Betania i żydowski zakład dla dzieci. Rozwinął uzdrowisko Mikołaj Witczak, który kupił Zdrój w 1896 roku. W czasie I wojny światowej część sanatoriów zamieniono w szpitale wojskowe.

Po przyłączeniu do Polski w 1922 roku nastąpił rozkwit uzdrowiska. Powstało między innymi Sanatorium imienia Marszałka Piłsudskiego z 1928 roku, zbudowane z funduszy województwa śląskiego dla inwalidów wojennych i powstańców śląskich, sanatorium Hutnik, basen z 1938 roku i liczne pensjonaty. W 1924 roku wydzielono gminę Jastrzębie Zdrój, do której weszło uzdrowisko.

Co po uzdrowisku zostało

Ślady dawnego Zdroju widać do dziś, bo jest to osobne osiedle z parkami i zabytkowymi budynkami. Największy jest Park Zdrojowy: osiemnaście hektarów w stylu krajobrazowym, wpisane do rejestru zabytków w 1993 roku. Rosną w nim obok siebie gatunki z różnych kontynentów, a wśród wyposażenia jest muszla koncertowa z 1928 roku. Dom Zdrojowy w stylu szwajcarskim wzniósł w 1862 roku Feliks von Königsdorff. Pijalnia wód działała od 1872 roku w pawilonie muzycznym z 1861 roku i została wyburzona w 2011 roku.

Niedaleko jest kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, urządzony w 1951 roku w budynku sanatorium dla dzieci z 1891 roku, zwanym Zakładem Marii. Dwa mniejsze parki dzielnicy to Dąbrówka, z trzema pomnikowymi drzewami, i Park Uniwersytecki przy dawnym sanatorium Spółki Brackiej z 1911 roku. W tym budynku od 1998 roku działa wydział zamiejscowy Uniwersytetu Śląskiego.

Koniec uzdrowiska wyznaczają dwie daty. Zakłady uzdrowiskowe zlikwidowano w 1994 roku, a miasto formalnie utraciło status uzdrowiska w 2007 roku. Część budynków wyburzono, inne dostały nowe funkcje, a w 2015 roku zbudowano w dawnym zespole inhalatorium solankowe.

Miasto zbudowane wokół kopalń

Zwrot przyszedł w drugiej połowie XX wieku, gdy odkryto złoża węgla kamiennego. Pierwsze kopalnie zaczęto projektować w 1954 roku. Jako pierwsza ruszyła w 1962 roku kopalnia Jastrzębie, a równolegle z nią wzniesiono osiedla Przyjaźń i Zdrój. Jastrzębie-Zdrój dostało prawa miejskie 30 czerwca 1963 roku. Kilkanaście lat później w granicach miasta działało pięć kopalń: Jastrzębie, Moszczenica, Pniówek, Borynia i Zofiówka. Pniówek wyłączono z miasta w 1992 roku.

O tej warstwie historii opowiada wystawa Carbonarium w dawnej łaźni górniczej w Moszczenicy. Na osiedlu Przyjaźń stoi też najstarszy kościół w mieście: drewniany kościół świętych Barbary i Józefa, zbudowany w XVII wieku w Jedłowniku i przeniesiony do Jastrzębia w 1974 roku, gdy rosło nowe osiedle górnicze.

3 września 1980: porozumienie przy kopalni

Nazwa Jastrzębia znalazła się w podręcznikach przez jeden dokument. Porozumienie jastrzębskie podpisano 3 września 1980 roku przy kopalni Manifest Lipcowy, dziś Zofiówka. Ze strony rządowej podpisała je Komisja Rządowa pod przewodnictwem Aleksandra Kopcia, ze strony strajkujących Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego, któremu przewodniczył Jarosław Sienkiewicz. Był to dokument 56 zakładów pracy, które tworzyły komitet strajkowy przy kopalni, i zaliczany jest do porozumień sierpniowych.

Do dwudziestu jeden postulatów z Wybrzeża jastrzębski komitet dołączył własne, dotyczące płac, spraw socjalnych i organizacji pracy. Wśród zaakceptowanych znalazły się między innymi powiązanie zarobków ze wzrostem kosztów utrzymania, zaliczenie pylicy płuc do chorób zawodowych, deputat węglowy dla wszystkich pracowników górnictwa i likwidacja czterobrygadowego systemu pracy w niektórych kopalniach. Za główną zasługę porozumień uważa się wywalczenie wolnych sobót dla ogółu polskich pracowników.

Dalszy ciąg tej historii, od strajków w kolejnych miesiącach po pacyfikację kopalni w grudniu 1981 roku, opisuje osobny artykuł o strajkach górników i stanie wojennym na Śląsku. Tutaj warto zapamiętać jedno: miasto, które zaczynało jako kurort z solanką, w ciągu niespełna dwudziestu lat od pierwszej kopalni stało się miejscem, gdzie podpisano jeden z najważniejszych dokumentów sierpnia 1980 roku.