Kłobuck leży przy dawnym trakcie z Krakowa przez Częstochowę i Krzepice na Śląsk i do Wielkopolski, na pograniczu, które przez stulecia wyznaczało kierunek jego rozwoju. W jego dziejach spotykają się trzy wątki: średniowieczna osada targowa i parafia, starostwo oddane klasztorowi paulinów z Jasnej Góry oraz społeczność żydowska, której historia zakończyła się w czerwcu 1942 roku.

Od Globska do miasta królewskiego

Nazwa miejscowości występuje w źródłach w wielu zapisach. Najstarszy znany pochodzi z 1257 roku i brzmi „Globsek”. Pierwsza lokacja miasta miała miejsce prawdopodobnie w 1244 roku i dotyczyła osady określanej dziś jako Kłobuck Stare Miasto, zdegradowanej przed rokiem 1400. Miasto królewskie na prawie magdeburskim założył Kazimierz III Wielki między 1339 a 1344 rokiem. Kłobuck był znaczącą osadą targową jeszcze przed uzyskaniem praw miejskich, a jarmarki odbywały się w dni patronów kościoła: św. Małgorzaty 13 lipca i prawdopodobnie św. Marcina 11 listopada. Układ miasta wyznacza czworokątny rynek z nieregularną siatką ulic.

W XIV wieku granica Korony i Śląska nie była stabilna. W 1370 roku Ludwik Węgierski nadał Kłobuck, Krzepice i inne pograniczne grody jako lenno Władysławowi Opolczykowi, a w 1396 roku wrócił on do Korony za Władysława Jagiełły. Miasto otaczały mury i wały, wymieniane w latach 1448-1514. W 1457 roku najechały je i spaliły wojska księcia oświęcimskiego Jana IV, a w 1469 roku prawie doszczętnie spłonęło po zaprószeniu ognia przez jednego z kowali.

Parafia, Długosz i klasztor z 1476 roku

Kościół św. św. Marcina i Małgorzaty był siedzibą jednej z największych parafii średniowiecznej Polski, obejmującej około 800 kilometrów kwadratowych. Jan Długosz podaje, że pierwszą murowaną świątynię ufundował tu w 1144 roku Piotr Dunin Włostowic, ale informacja ta nie ma potwierdzenia w innych źródłach. Pewna jest wzmianka o rektorze kościoła z 1287 roku. W latach 1434-1448 proboszczem był sam Jan Długosz, kronikarz dziejów Polski. W 1465 roku rozpoczęto rozbudowę kościoła na jego koszt, a w 1476 roku Długosz ufundował tu zespół klasztorny kanoników regularnych. Kościół połączono z klasztorem przejściem nad bramą. W rejestrze zabytków klasztor figuruje dziś jako plebania. W księdze parafii z 1471 roku zapisano tak zwany cyzjojan kłobucki, jeden z nielicznych średniowiecznych polskich tekstów tego rodzaju.

Starostwo niegrodowe w rękach paulinów

Kłobuck należał najpierw do starostwa krzepickiego. W 1658 roku Sejm Warszawski wydzielił z jego części nowe starostwo kłobuckie, ustanowił Kłobuck jego siedzibą i nadał je w wieczyste posiadanie klasztorowi paulinów na Jasnej Górze. Celem tej decyzji było zapewnienie utrzymania twierdzy jasnogórskiej. Po potopie szwedzkim miasto podupadło, a w 1689 roku zostało prawie całkowicie spalone.

W drugim rozbiorze, w 1793 roku, Kłobuck znalazł się w zaborze pruskim, a władze pruskie odebrały starostwo paulinom i włączyły je do dóbr rządowych. W 1870 roku miasto pozbawiono praw miejskich, odzyskało je dopiero w 1917 roku. Z tym okresem wiąże się pałac w Kłobucku w Starym Zagórzu, zbudowany w latach 1795-1800 dla pruskiego ministra Christiana von Haugwitza. To pałac z przełomu XVIII i XIX wieku w stylu neogotyckim, wpisany do rejestru zabytków razem z parkiem.

Społeczność żydowska i getto w latach 1941-1942

W 1862 roku w Kłobucku żyło 548 wyznawców judaizmu na 2192 mieszkańców. Przed II wojną światową Żydzi stanowili dużą część ludności miasta, około dwóch tysięcy osób. W czasie okupacji Kłobuck włączono bezpośrednio do III Rzeszy, jako część powiatu Blachownia w rejencji opolskiej.

W październiku 1941 roku okupant niemiecki utworzył w Kłobucku getto. Zgromadzono w nim około 1,5 tysiąca Żydów. Wiadomość o planowanej likwidacji rozeszła się 21 czerwca 1942 roku. Getto zlikwidowano 22 czerwca 1942 roku. Część osób przepędzono do Krzepic, a stamtąd wywieziono do niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau. Wysłano też 35 młodych kobiet i jednego mężczyznę do obozu pracy w Sosnowcu, a siedmiu fachowców z rodzinami pozostawiono w mieście. Wojnę przeżyło około stu osób z Kłobucka, a społeczność nie odbudowała się.

Pamiątką po gminie żydowskiej jest cmentarz żydowski przy ulicy Sadowej, założony w pierwszej połowie XIX wieku. Podczas okupacji został zdewastowany, zachowała się jedna macewa. Liczby dotyczące getta i likwidacji pochodzą z jednego opracowania, więc należy je traktować jako szacunkowe. Zasady dostępu do cmentarza określają jego opiekunowie.