Wiosną i latem 1870 roku w guberniach Królestwa Polskiego wchodziły w życie kolejne postanowienia, które z dnia na dzień zmieniały status setek miejscowości. Ukaz do Senatu Rządzącego z 1 (13) czerwca 1869 roku objął według wykazu 336 miast, które w 1870 roku straciły prawa miejskie. Wśród nich były trzy leżące dziś w województwie śląskim: Pilica, Mstów i Kłobuck. Ich losy po tej decyzji potoczyły się jednak zupełnie inaczej.

Jeden ukaz, kilka postanowień

Ukaz z czerwca 1869 roku nie wymieniał miast jednym spisem. Listy miejscowości przeznaczonych do degradacji wydawano w kolejnych postanowieniach, od końca października 1869 do połowy listopada 1870 roku, osobno dla każdej guberni. Według zestawienia weszły one w życie w pięciu terminach, między styczniem 1870 a lutym 1871 roku.

Nasze trzy miejscowości trafiły do dwóch różnych postanowień. Pilica leżała w guberni kieleckiej i znalazła się na liście z 7 (19) listopada 1869 roku, obejmującej 34 miasta. Mstów i Kłobuck należały do guberni piotrkowskiej i figurują na liście z 23 stycznia (4 lutego) 1870 roku, liczącej 23 miasta. To pokazuje, że nie była to osobna kara dla trzech konkretnych miasteczek, lecz część szerszej reformy administracyjnej.

Źródła różnie ujmują jej charakter. Opis Mstowa mówi o represjach po powstaniu styczniowym i wspomina, że mieszkańcy miasteczka walczyli w oddziale kapitana Zygmunta Chmieleńskiego. Opis Pilicy mówi o utracie praw miejskich kilka lat po powstaniu styczniowym. Lista miejscowości pozbawionych praw miejskich nazywa tę operację reformą miejską w Królestwie Polskim. W praktyce zmiana dotknęła także miejscowości bez związku z walkami, więc nie każde z miast tej listy można wiązać z karą za udział w powstaniu.

W granicach dzisiejszego województwa śląskiego ten sam wykaz notuje 21 miejscowości, między innymi Czeladź, Siewierz, Olsztyn, Żarki, Koziegłowy, Krzepice, Sławków, Szczekociny, Ogrodzieniec i Lelów. Tekst o Pilicy, Mstowie i Kłobucku jest więc wycinkiem większego obrazu.

Pilica: wróciła po ponad stu dwudziestu latach

Pilica uzyskała prawa miejskie prawdopodobnie w 1393 roku, a wykaz miejscowości pozbawionych praw miejskich podaje ogólniej datę sprzed 1394 roku. Hasło o mieście przytacza, że prawa utraciła 1 stycznia 1870 roku na podstawie ukazu z 1 czerwca 1869 roku. Odzyskała je dopiero w 1994 roku, a więc po ponad 120 latach.

O dawnej randze Pilicy przypomina Zamek w Pilicy, pałac w sześciobastionowej twierdzy z XVII wieku, związany z rodami Padniewskich, Zbaraskich, Warszyckich i Sobieskich. Według opisu karty rezydencja zaczęła powstawać tuż przed 1605 rokiem, długo przed utratą praw miejskich.

Mstów: miasto, które nie wróciło

Mstów miał status miasta w latach 1279 do 1870. Na utworzenie miasta na prawie średzkim zezwolił Bolesław Wstydliwy, a źródła podają dwie możliwe daty: 10 czerwca 1279 i rok 1278. Do XVI wieku miejscowość była największym miastem regionu, przewyższającym znaczeniem Częstochowę, lecz jej rola słabła, między innymi po przesunięciu szlaku handlowego i zniszczeniach potopu szwedzkiego w 1655 roku.

W 1870 roku władze carskie skasowały prawa miejskie i włączyły miejscowość do gminy Wancerzów. W odróżnieniu od dwóch pozostałych miejscowości Mstów nie odzyskał statusu miasta: dziś jest wsią, siedzibą gminy. Układ dawnego miasta widać wokół Rynku w Mstowie, zwanego też placem Adama Mickiewicza, o kształcie zbliżonym do trapezu.

Kłobuck: pół wieku jako osada rolnicza

Kłobuck jest znany z zapisu z 1257 roku w formie Globsek. W latach 1870 do 1917 był pozbawiony praw miejskich i stał się miejscowością o charakterze rolniczym. Jeszcze w 1862 roku liczył 254 domy i 2192 mieszkańców, a według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1883 roku miał 306 domów i 2647 mieszkańców, parafialny kościół, szkołę początkową i sąd gminny.

Źródła rozchodzą się co do daty powrotu. Część z nich mówi o roku 1917, natomiast wykaz miejscowości pozbawionych praw miejskich podaje rok 1919. Obie wersje mieszczą się w czasie wojny i pierwszych lat niepodległości, ale nie da się ich pogodzić bez sięgnięcia do dokumentów z tamtych lat. Odzyskane miasto było w opłakanym stanie. Pozostałością jego dawnej funkcji targowej jest Rynek w Kłobucku, który według opisu powstał w XIV wieku obok kościoła śś. Marcina i Małgorzaty.

Trzy miejscowości, trzy odpowiedzi

Zestawienie jest proste. Pilica straciła prawa na ponad 120 lat, Kłobuck na kilkadziesiąt, a Mstów na stałe. Powrót statusu miejskiego odbywał się już w innych warunkach niż sama degradacja: w latach 1917 do 1919 w przypadku Kłobucka i w 1994 roku w przypadku Pilicy. Rynek w Mstowie, zamek w Pilicy i rynek w Kłobucku stoją więc w miejscowościach, które przez długi czas formalnie miastami nie były.