Pomnik, który przetrwał i pomnik, który wrócił

Pomniki powstańców śląskich są na Śląsku niemal w każdej dzielnicy. Wiele z nich ma podobną historię: stawiano je w latach 20. i 30. XX wieku, we wrześniu 1939 roku niszczyli je Niemcy, a po wojnie odtwarzano w nowej formie. Według IPN okupanci zniszczyli wtedy wszystkie międzywojenne pomniki i tablice ku czci powstańców, a do końca 1939 roku zamordowali ponad 900 powstańców. Poniżej przegląd wybranych miejsc od Katowic po Wodzisław Śląski. Tekst nie obejmuje wszystkich pomników, a jedynie te, które mają karty w portalu.

Skrzydła w Katowicach

Największym i najbardziej znanym jest Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach, odsłonięty 1 września 1967 roku. Tworzą go trzy brązowe skrzydła orła, które symbolizują trzy powstania. Projekt przygotowali rzeźbiarz Gustaw Zemła i architekt Wojciech Zabłocki, a odlew wykonały Gliwickie Zakłady Urządzeń Technicznych. Konstrukcja waży około 60 ton.

Inicjatorem budowy był Jerzy Ziętek, ówczesny przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej. Pomnik ufundował Stołeczny Fundusz Odbudowy Stolicy jako dar Warszawy za pomoc w odbudowie miasta, o czym przypomina napis „Warszawa Powstańcom Śląskim". Na konkurs zgłoszono 116 prac. Pod pomnikiem złożono 21 urn z ziemią z pól bitewnych.

Nazwy miejscowości, w których toczyły się walki, zniknęły ze skarpy w latach 2004-2005 podczas budowy Drogowej Trasy Średnicowej, a w 2016 roku wróciły dzięki interwencjom mieszkańców. Całość stoi w Parku Powstańców Śląskich, na terenie dawnego ogrodu przy dworze Tiele-Wincklerów.

Korfanty w brązie i w kamieniu

Postać przywódcy III powstania upamiętniają dwa pomniki. Katowicki posąg stoi na placu Sejmu Śląskiego i został odsłonięty 19 czerwca 1999 roku. Autorem jest Zygmunt Brachmański. Pomnik stanął na miejscu przedwojennego cokołu planowanego pomnika Józefa Piłsudskiego.

W rodzinnych stronach Korfantego, w Siemianowicach Śląskich, pomnik z 1986 roku wykonał Mirosław Kiciński. Pomysł podało Towarzystwo Przyjaciół Siemianowic, a środki zebrano ze składek. Życiorys bohatera tych pomników opisujemy w osobnym artykule.

Pomniki w katowickich dzielnicach

Katowice mają kilka lokalnych pomników powstańczych, a ich historia dobrze pokazuje losy takich miejsc.

Piaśniki, Knurów i Wodzisław

W Świętochłowicach pomnik w parku Heiloo upamiętnia dziewięciu uczestników I powstania, rozstrzelanych w sierpniu 1919 roku przez oddziały Grenzschutzu. Obelisk z 1937 roku zburzono w 1939 roku, a w latach 70. odbudowano go jako granitową płytę. Historię powstań opowiada też Muzeum Powstań Śląskich, które mieści się w neogotyckim gmachu z 1907 roku, dawnej siedzibie zarządu dóbr Donnersmarcków.

W Knurowie pomnik przy ulicy Dworcowej z 1923 roku upamiętnia Pawła Horę i Floriana Henela. Po wojnie przebudowano go na Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej, a w 1995 roku przywrócono pierwotny wygląd.

Największy pomnik w tej grupie stoi w Wodzisławiu Śląskim. Pomnik Powstańców Śląskich z 1975 roku ma formę maszerujących powstańców i uchodzi za jeden z największych pomników poświęconych powstaniom w Polsce. Autorem projektu jest Jerzy Kwiatkowski, otoczenie zaprojektował Mieczysław Król. Na pomniku widnieją daty 1919, 1920 i 1921 oraz pary miejscowości ziemi wodzisławskiej, w których toczyły się walki: Wodzisław i Jastrzębie, Pszów i Radlin, Godów i Gołkowice, Olza i Odra. Pomnik stoi na placu Wojciecha Korfantego, gdzie odbywają się miejskie obchody 3 maja i 11 listopada.

Kto dziś opowiada o postaciach

Jeśli po obejrzeniu pomników chcesz poznać życiorysy powstańców i ludzi z nimi związanych, odwiedź multimedialną wystawę Panteonu Górnośląskiego w Katowicach. Według strony instytucji upamiętnia ona między innymi powstańców śląskich.