Ile osób zginęło: szacunki i ich granice

Liczbę poległych w powstaniach śląskich do dziś trudno ustalić. Instytut Pamięci Narodowej, w broszurze z serii Patroni naszych ulic, przedstawia szacunki ostrożnie i mówi wprost, że ustalenie pełnych danych wciąż jest trudne. Według tego opracowania w I powstaniu w sierpniu 1919 roku poległo po stronie polskiej około 500 osób. Dużo więcej ofiar przyniosły niemieckie represje po jego stłumieniu, także wśród ludności cywilnej: łącznie w 1919 roku życie straciło około 2500 Polaków. Bezpośrednim początkiem tamtych wydarzeń była masakra z 15 sierpnia 1919 roku w kopalni Mysłowice, gdzie żołnierze otworzyli ogień do robotników domagających się zaległych wypłat. Zginęło siedmiu górników, dwie kobiety i trzynastoletni chłopiec.

II powstanie z sierpnia 1920 roku miało charakter demonstracji i pochłonęło stosunkowo niewiele ofiar. IPN pisze, że różne źródła mówią o 100-180 poległych powstańcach. Najkrwawsze było III powstanie z 1921 roku, ze względu na zasięg działań. Szczególne miejsce zajmują tu bitwy o Kędzierzyn i Górę Świętej Anny, które leżą dziś w województwie opolskim. Liczbę powstańców poległych w 1921 roku IPN szacuje na około 2000. Łącznie straty polskie w trzech powstaniach ocenia się w tym opracowaniu na około 2700 osób.

Warto zwrócić uwagę na sposób liczenia. Dwa tysiące z 1921 roku, sto do stu osiemdziesięciu z 1920 i pięćset z 1919 dają razem trochę mniej niż 2700, więc jest to wartość przybliżona, a nie suma pewnych liczb. Dane z 1919 roku mają dodatkową rozbieżność: 500 poległych w walkach i około 2500 ofiar łącznie z represjami to dwie różne wielkości, których nie należy sumować. Dla III powstania podaje się, że w pierwszej fazie walk zginęło około stu powstańców i czterystu odniosło rany, a o bitwie o Kędzierzyn, że straty po obu stronach wyniosły około 200 zabitych i rannych. To tylko fragmenty bilansu, które nie dają sumy dla całego powstania. W tekstach o powstaniach warto więc czytać każdą liczbę razem ze źródłem i z tym, co dokładnie obejmuje.

Związek Powstańców Śląskich i jego rozłam

W województwie śląskim, utworzonym w 1922 roku z przyznanej Polsce części Górnego Śląska, dawni powstańcy stali się wyraźnym elementem życia społecznego i politycznego. W 1923 roku powstał Związek Powstańców Śląskich, który skupił większość weteranów. Początkowo zajmował się głównie pomocą socjalną. Szczególnie potrzebowali jej ci, którzy w obawie przed represjami przenieśli się do polskiej części regionu z niemieckiej i zostali bez środków do życia. Na sytuację powstańców wpłynął też kryzys gospodarczy wczesnych lat dwudziestych, co zwiększało niezadowolenie z rządów. Krytyka dotknęła również Wojciecha Korfantego, od którego oczekiwano lepszego bytu dla dawnych żołnierzy.

Wielu weteranów patrzyło coraz przychylniej na obóz Józefa Piłsudskiego. W 1925 roku w związku doszło do rozłamu: zwolennicy Korfantego utworzyli Związek Powstańców i Byłych Żołnierzy. Większość weteranów została jednak w Związku Powstańców Śląskich, który w 1926 roku poparł przewrót majowy i do 1939 roku wspierał rządy sanacyjne. Głównym przedstawicielem sanacji w regionie był Michał Grażyński, wojewoda śląski w latach 1926-1939. W III powstaniu był szefem sztabu grupy Wschód i wystąpił przeciwko Korfantemu w buncie z czerwca 1921 roku. Spór obu polityków trwał do 1939 roku. W 1927 roku powstały Oddziały Młodzieży Powstańczej, paramilitarna młodzieżówka związku.

Wrzesień 1939 roku i zniszczone pomniki

W 1939 roku dawni powstańcy wzięli udział w przygotowaniach do obrony: weszli do Batalionów Obrony Narodowej i Ochotniczych Oddziałów Powstańczych. Wojsko Polskie opuściło Górny Śląsk w nocy z 2 na 3 września. Część powstańców została i broniła się samodzielnie. IPN podaje, że 4 września stawili opór w Katowicach, broniąc siedziby Związku Powstańców Śląskich, zwanej Domem Powstańca, przy dzisiejszej ulicy Matejki.

Powstańców schwytanych z bronią Niemcy rozstrzeliwali natychmiast. Za wojskiem szły grupy policji bezpieczeństwa z listami Polaków przeznaczonych do aresztowania, a wśród nich było bardzo wielu powstańców. Według IPN do końca 1939 roku Niemcy zamordowali ponad 900 powstańców, a w czasie całej wojny około 1700. Część weteranów, zwłaszcza policjantów Policji Województwa Śląskiego, trafiła do niewoli sowieckiej i została zamordowana wiosną 1940 roku, w Katyniu i innych miejscach. Wśród zabitych był Karol Grzesik, jeden z dowódców III powstania. Okupanci zadbali też o pamięć: jeszcze we wrześniu 1939 roku zniszczono na okupowanym Górnym Śląsku wszystkie międzywojenne pomniki i tablice ku czci powstańców.

Ślady tego zniszczenia widać dziś w wielu dzielnicach. Pomnik w Kostuchnie stanął w 1922 roku, w 1939 roku zniszczyli go Niemcy, a obecny obelisk, wierną replikę dawnego projektu, odsłonięto w 2002 roku z nazwiskami 85 powstańców z dzielnicy. Szczegóły podaje karta: Pomnik Powstańców Śląskich w Kostuchnie. Pomnik w Starej Ligocie, odsłonięty w 1922 roku, został zniszczony w czasie wojny, a głaz ukryto w ziemi; odtworzono go w 1962 roku (Stara Ligota). W Knurowie pomnik z 1923 roku, upamiętniający dwóch powstańców, Niemcy zburzyli na początku wojny, po wojnie odbudowano go jako Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej, a w 1995 roku przywrócono pierwotny wygląd (Knurów). W Świętochłowicach-Piaśnikach obelisk z 1937 roku, poświęcony dziewięciu powstańcom rozstrzelanym w sierpniu 1919 roku, zburzono we wrześniu 1939 roku, a w latach siedemdziesiątych odbudowano w nowej formie (pomnik w parku Heiloo).

Pamięć po 1945 roku

Po wojnie powstańcom nie było łatwo. Według IPN władze komunistyczne podkreślały plebejski charakter powstań, chcąc powiązać je z dążeniami rewolucyjnymi, i zwalczały osoby kojarzone z przedwojennymi partiami centroprawicowymi, z którymi związana była większość powstańców. Nie pozwolono reaktywować przedwojennego związku. W kwietniu 1945 roku powstał Związek Weteranów Powstań Śląskich, który w 1949 roku rozwiązano i włączono do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Po przełomie 1956 roku powstało wiele pomników, często przy kolejnych rocznicach, a wiele zniszczonych przez Niemców odtworzono. W 1964 roku otwarto Muzeum Czynu Powstańczego w Leśnicy, a w 1955 roku odsłonięto Pomnik Czynu Powstańczego na Górze Świętej Anny, oba w województwie opolskim.

Największym pomnikiem w regionie jest Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach, odsłonięty 1 września 1967 roku. Trzy brązowe skrzydła symbolizują trzy powstania, a konstrukcja waży 60 ton. Stanął na miejscu cmentarza żołnierzy Armii Czerwonej, których mogiły ekshumowano i przeniesiono do parku Kościuszki. W 2024 roku założenie pomnikowe wpisano do rejestru zabytków. Pamięć o powstaniach kultywuje także Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach, które powołano w 2012 roku, a dla zwiedzających otwarto w październiku 2014 roku.