Województwo śląskie z lat 1922-1939 było jedyną autonomiczną jednostką administracyjną II Rzeczypospolitej. Miało własny parlament, własny skarb i własne prawo w wielu dziedzinach życia. Siedzibą tej autonomii były Katowice, a jej widomym znakiem gmach przy dzisiejszym placu Sejmu Śląskiego.

Podstawa prawna i krótka historia

Autonomię ustanowił Statut Organiczny Województwa Śląskiego, ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego z 15 lipca 1920 roku. Część źródeł podaje inną datę, 15 sierpnia 1920, ale opracowania o Sejmie Śląskim, o województwie i o Skarbie Śląskim zgodnie wymieniają 15 lipca. Statut długo czekał na zastosowanie w praktyce, bo Górny Śląsk został podzielony dopiero w 1922 roku. Województwo zaczęło realnie działać w czerwcu 1922 roku, po wkroczeniu polskich władz, a pierwsze posiedzenie Sejmu Śląskiego odbyło się 10 października 1922 roku.

W literaturze wskazuje się, że autonomia miała też wymiar propagandowy: w zamyśle polskiego rządu miała wspierać Polskę w sporze z Niemcami o przynależność regionu. Uzasadniano ją odmiennością narodowościową, kulturową i gospodarczą Górnego Śląska.

Jak wyglądał Sejm Śląski

Sejm Śląski był organem ustawodawczym, a władzę wykonawczą sprawowała Rada Wojewódzka, w której zasiadali wojewoda, wicewojewoda i pięciu członków wybranych przez Sejm. Początkowo liczył 48 posłów, wybieranych w trzech okręgach systemem proporcjonalnym. Po zmianie ordynacji w 1935 roku miał ich 24, wybieranych większościowo w okręgach dwumandatowych. Po zajęciu Zaolzia jesienią 1938 roku weszło do niego czterech dodatkowych posłów, więc liczył wtedy 28 osób.

Do kompetencji Sejmu należały między innymi szkolnictwo, policja, ustrój administracji i samorządu, sprawy wyznaniowe, rolnictwo, ustawodawstwo wodne, energia elektryczna i koleje lokalne. Poza jego zasięgiem zostały polityka zagraniczna i wojskowość, a prezydent miał prawo rozwiązać Sejm Śląski przed końcem kadencji. Województwo mogło tworzyć własne przepisy, które odbiegały od reszty kraju. Przykładem jest obowiązujący w latach 1926-1938 celibat nauczycielek.

Pierwsze wybory, we wrześniu 1922 roku, wygrał Blok Narodowy z 18 mandatami. Ugrupowania niemieckie zdobyły łącznie 14 mandatów. Pierwszym marszałkiem został Konstanty Wolny, związany z chadecją, i funkcję tę pełnił do 1935 roku. Jego następcą został prezydent Chorzowa Karol Grzesik. W latach 1930-1935 trwał ostry spór między sanacją a ugrupowaniami demokratycznymi, a wybory 1935 roku, przeprowadzone według nowej ordynacji, zbojkotowała opozycja.

Skarb Śląski

Obok Sejmu istniał Skarb Śląski, który zbierał podatki z terenu województwa i mógł wprowadzać do obiegu własne papiery wartościowe. Część pieniędzy trafiała do budżetu państwa według wzoru zapisanego w statucie, uwzględniającego liczbę ludności i siłę podatkową. W przybliżeniu 60 procent dochodów zostawało w województwie, a 40 procent szło do Warszawy.

Ze Skarbu Śląskiego finansowano między innymi część linii kolejowych, na przykład w stronę Wisły i na Śląsku Cieszyńskim, regulację rzek oraz budowę szkół. W latach 1925-1928 wybudowano 32 szkoły powszechne, a w następnych czterech latach 58 nowych i rozbudowano blisko 50. Sam skarbiec mieścił się w podziemiach gmachu Sejmu, a jego ściany mają około 1,5 metra grubości, drzwi pancerne zaś 40 centymetrów.

Wojewoda Grażyński i spór o autonomię

Na czele województwa stał wojewoda powoływany przez prezydenta na wniosek premiera. Michał Grażyński, nominowany 28 sierpnia 1926 roku po przewrocie majowym, urzędował do września 1939 roku (inne zestawienia podają datę objęcia urzędu 6 września 1926). Był związany z sanacją i dążył do ściślejszego zintegrowania województwa z resztą państwa. Do jego oponentów należał Wojciech Korfanty. W latach 1930-1935 władze wojewódzkie i sanacyjny klub w Sejmie dążyły do ograniczenia odrębności prawnej Śląska, a krytycy zarzucali Grażyńskiemu marginalizowanie Statutu Organicznego. To jedna z ocen tej polityki, a ocena działalności wojewody jest w literaturze sporna. Pomnik Korfantego stoi dziś pośrodku placu Sejmu Śląskiego, a opisuje go karta pomnika Wojciecha Korfantego w Katowicach.

Gmach przy placu Sejmu Śląskiego

Pierwszą, tymczasową siedzibą Sejmu i Urzędu Wojewódzkiego był budynek dawnej szkoły rzemiosł budowlanych przy ulicy Wojewódzkiej. Decyzję o budowie nowego gmachu podjęto w grudniu 1922 roku, a w konkursie z 1923 roku wpłynęło 67 prac. Wybrano projekt krakowskich architektów Kazimierza Wyczyńskiego, Stefana Żeleńskiego i Piotra Jurkiewicza, a w zespole wykonawczym działał też Ludwik Wojtyczko. Budowa ruszyła wiosną 1924 roku (inne źródło podaje lata 1925-1929), a gmach poświęcono 5 maja 1929 roku. Prace wykończeniowe w pełni zakończono w 1932 roku.

Budynek ma 634 pomieszczenia i uchodził za największy pod względem kubatury budynek administracyjny w Polsce. Ma neoklasycystyczną bryłę z pilastrami i wnętrza z elementami art déco. We wnętrzach jest amfiteatralna sala sejmowa, a w westybulu z kopułą wizerunki herbów górnośląskich miast, wśród nich Katowic, Cieszyna, Rybnika i Pszczyny. Sala uchodzi za pierwszą salę parlamentarną na ziemiach polskich i posłużyła za wzór przy rozbudowie gmachu Sejmu w Warszawie.

W gmachu znajduje się też winda paciorkowa, zwana paternosterem, zamontowana w 1929 roku. Ma 14 kabin w ciągłym ruchu, a pełne okrążenie jednej z nich trwa 192 sekundy. Wyłączono ją w 1967 roku, a po gruntownej rekonstrukcji uruchomiono ponownie w 1980 roku.

Od 1929 roku w budynku mieściło się też Muzeum Śląskie, powołane uchwałą Sejmu Śląskiego z inicjatywy wojewody Grażyńskiego. Ekspozycję tymczasową otwarto tu 29 maja 1930 roku, a osobny gmach muzeum miał powstać później. Dzisiejszą siedzibę muzeum, na terenie dawnej kopalni, opisuje karta Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Wojna i koniec autonomii

We wrześniu 1939 roku władze wojewódzkie ewakuowały się wraz z rządem. Okupowane ziemie włączono do III Rzeszy dekretem z 8 października 1939 roku. Gmach stał się siedzibą rejencji katowickiej, a po utworzeniu prowincji górnośląskiej siedzibą jej władz, i Niemcy nazwali go Gauhaus. Salę Marmurową przebudowano w stylu architektury nazistowskiej. Sejm Śląski formalnie nie został rozwiązany, jak się uważa, jako jedyny organ ustawodawczy w Polsce. Autonomię zniosła ustawa Krajowej Rady Narodowej z 6 maja 1945 roku. Dziś w gmachu mają siedzibę Śląski Urząd Wojewódzki, Urząd Marszałkowski i Sejmik Województwa Śląskiego, a sam budynek jest pomnikiem historii od 2012 roku.