Zagłębie od niecek węglowych

Nazwa Zagłębie Dąbrowskie ma dwa człony i każdy z nich ma inną historię. Pierwszy odnosi się do węgla. Słowo "zagłębie" nawiązuje do wgłębnego położenia pokładów węgla kamiennego, które zalegały w charakterystycznych nieckach. Węgiel wydobywano tu od drugiej połowy XVIII wieku, a na szerszą skalę od pierwszej połowy XIX wieku. Nazwę używaną dla tych złóż przeniesiono z czasem na cały obszar, na którym występowały.

Według przyjętej wersji autorem terminu jest Józef Cieszkowski, który miał go wymyślić około 1850 roku, wówczas naczelny zawiadowca kopalń rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w Dąbrowie. Wersję tę powtarza także prasa regionalna, ale nie jest to fakt udokumentowany w źródłach pierwotnych.

Skąd drugi człon: Dąbrowskie

Przymiotnik "dąbrowskie" dodano na przełomie XIX i XX wieku. Pochodzi od ówczesnego ośrodka przemysłowego, czyli Dąbrowy Górniczej. Wcześniej, w niemieckiej literaturze fachowej, region nazywano najczęściej Polnische Kohlebecken, czyli Zagłębie Polskie. Określenie to miało odróżniać go od zagłębia po górnośląskiej stronie granicy.

Zasięg regionu bywa rozumiany różnie. Wyróżnia się cztery ujęcia: od najwęższego, obejmującego dawny rdzeń miejski i górniczy z Sosnowcem, Dąbrową Górniczą, Będzinem, Czeladzią i Wojkowicami, po najszersze, oparte na obszarze historyczno-etnograficznym i sięgające aż do Olkusza i Zawiercia. Kto pyta, gdzie kończy się Zagłębie, dostanie więc odpowiedź zależną od przyjętego ujęcia.

Rok 1815 i rzeka jako granica

Po trzecim rozbiorze Polski ten obszar należał krótko, w latach 1795-1807, do Prus jako część prowincji Nowy Śląsk. Potem trafił do Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku, po kongresie wiedeńskim, do Królestwa Kongresowego, czyli Królestwa Polskiego związanego z Cesarstwem Rosyjskim. Tak pozostało do 1914 roku. Najpierw były to ziemie województwa krakowskiego, później guberni radomskiej, a po powstaniu styczniowym guberni piotrkowskiej.

Z tego układu wynikła granica, która ukształtowała region. Zagłębie jako odrębny region uformowało się w XIX wieku, gdy między Królestwem Prus a Cesarstwem Rosyjskim poprowadzono granicę państwową na rzece Brynicy. Po jednej stronie rozwijał się przemysł górnośląski, po drugiej zagłębiowski, a oba ośrodki rywalizowały gospodarczo. Różnice kulturowe i społeczne, które z tego wyrosły, dały mieszkańcom poczucie odrębności i dopiero od tego czasu można mówić o Zagłębiu jako osobnym regionie.

Granic było tu zresztą więcej niż jedna. W widłach Białej i Czarnej Przemszy stykały się rubieże trzech cesarstw, a to miejsce ma własny artykuł o Trójkącie Trzech Cesarzy. Tu wystarczy zapamiętać, że z punktu widzenia Zagłębia najważniejsza była granica z Prusami i z Austrią, bo przez nią szły towary i koleje.

Kolej i cło: jak granica zbudowała miasto

Granica była w XIX wieku źródłem pracy i handlu. Kolej Warszawsko-Wiedeńska dotarła w 1848 roku do stacji nazywanej wówczas Granicą, dziś Sosnowiec Maczki. Rzeka Biała Przemsza wyznaczała tam rubież z Cesarstwem Austrii, a przy stacji stanęły komora celna i koszary. W 1859 roku połączono tę linię z Koleją Górnośląską, a w Sosnowicach otwarto duży dworzec graniczny.

Ten dworzec to dziś Sosnowiec Główny. Jak podaje karta obiektu, po otwarciu połączenia większość ruchu towarowego między Prusami a Królestwem Polskim szła przez Sosnowiec, a nie przez Maczki, i wokół stacji powstały banki, hotele i sklepy. Hasło o Sosnowcu dodaje, że budowa kolei transgranicznej i rosyjsko-pruska wojna celna w latach 70. XIX wieku dały impuls do rozwoju osady, w której od 1806 roku rozwijało się górnictwo, a od 1822 roku hutnictwo cynku.

W drugiej połowie XIX wieku do Zagłębia przybyli z Saksonii Lamprechtowie, Schönowie i Dietlowie oraz Renardowie ze Śląska. Ich inwestycje przyczyniły się do szybkiego rozwoju przemysłu i wzrostu liczby ludności. Wieś Sosnowice ogłoszono miastem ukazem cara Mikołaja II z 10 czerwca 1902 roku, z inicjatywy miejscowych przemysłowców. W chwili powstania miasto miało blisko 60 tysięcy mieszkańców.

Kiedy rosyjska granica się skończyła

Na początku sierpnia 1914 roku Zagłębie zajęło wojsko niemieckie, a w styczniu 1915 roku okręg podzielono na niemiecką i austriacką strefę okupacyjną. Rosyjska granica, która przez sto lat współtworzyła ten region, przestała istnieć. Po odzyskaniu niepodległości Zagłębie weszło w skład województwa kieleckiego. Dawne korzystne położenie przygraniczne Sosnowiec stracił, gdy w 1921 roku ukształtowały się granice niepodległej Polski.

Po 1945 roku nastąpiła integracja Zagłębia z obszarem górnośląskim, a w latach 50. XX wieku oba weszły w skład Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Pod względem historycznym i kulturowym Sosnowiec leży jednak w Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej. Zagłębie bywa więc opisywane jako zachodni skraj Małopolski, który znalazł się w województwie śląskim.