Skąd wzięła się nazwa Katowice

Pochodzenie nazwy miasta nie jest rozstrzygnięte. W literaturze językoznawczej funkcjonują dwa główne poglądy. Pierwszy, z 1935 roku, przypisywany Witoldowi Taszyckiemu, wywodzi nazwę od osobowego przydomka Kat, czyli od pierwszego dzierżawcy gruntu albo właściciela terenu. Drugi, z 1966 roku, Stanisława Rosponda, szuka jej w słowie kąty, czyli ustronne chałupy na uboczu: miałaby to być niewielka osada na peryferiach Kuźnicy Boguckiej. Wcześniejsza koncepcja Rosponda, wiążąca nazwę z osobowym Kot, została później porzucona.

Pewna jest data pierwszego zapisu. W protokole wizytacji parafii w Bogucicach z 1598 roku wśród wsi należących do parafii wymieniono Bogucice, Załęże i nova villa Katowice, czyli nową wieś Katowice. Pierwotna osada była więc młodsza od wielu sąsiadów, a podobieństwo jej nazwy do Bogucic, Mysłowic czy Świętochłowic zauważają badacze jako cechę wspólną nazw tej okolicy.

Kattowitz: nazwa z czasów pruskich

Od 1742 roku, gdy Górny Śląsk znalazł się w granicach Królestwa Prus, do 1922 roku miasto funkcjonowało pod niemiecką nazwą Kattowitz. Tak samo było w latach 1939-1945, w czasie niemieckiej okupacji. W 1939 roku z miasta znikły polskie napisy, a nazwy ulic przywrócono do stanu sprzed 1922 roku.

W tym okresie Katowice z wsi stały się miastem. Edykt króla pruskiego Wilhelma I nadający prawa miejskie wystawiono 11 września 1865 roku. Szybki rozwój zapoczątkowała jednak kolej: 3 października 1846 roku uroczyście otwarto w Katowicach stację na linii prowadzącej do Mysłowic. Kolej i kopalnie przyciągały ludzi, a dawny Kattowitz awansował do rangi stolicy powiatu, a od 1897 roku także powiatu miejskiego.

Po powrocie do Polski w 1922 roku zmieniano również nazwy ulic. Na przykład Emmastrasse, upamiętniającą francuskie wojska plebiscytowe, przemianowano w 1923 roku na ulicę Francuską.

Stalinogród w latach 1953-1956

Ostatnią zmianą urzędowej nazwy miasta był Stalinogród. Po śmierci Józefa Stalina uchwała Rady Państwa i Rady Ministrów z 7 marca 1953 roku zmieniła nazwę Katowic na Stalinogród, a województwa katowickiego na stalinogrodzkie. W życie weszła dwa dni później, 9 marca. Oficjalnie inicjatywa miała wyjść z Katowic, z posiedzenia władz partyjnych i Wojewódzkiej Rady Narodowej, a zmianie towarzyszyła kampania propagandowa. Jedną z deklaracji było przemianowanie kopalni Katowice na Stalinogród.

Źródła wspominają też o sprzeciwie: trzy licealistki z Chorzowa zostały skazane za rozklejanie plakatów i kolportaż ulotek, a na wolność wyszły w 1956 roku.

Powrót do dawnej nazwy przyszedł po odwilży październikowej 1956 roku. Egzekutywa Komitetu Wojewódzkiego PZPR zwróciła się o przywrócenie nazwy Katowice 27 września, a 21 października podobną uchwałę podjęły wspólnie miejska i wojewódzka rada narodowa. Już następnego dnia nazwa Stalinogród zaczęła znikać z przestrzeni miasta. Dekret Rady Państwa wydano 10 grudnia 1956 roku, a w życie wszedł 20 grudnia.

W samym środku tego okresu, 30 października 1955 roku, poświęcono Archikatedrę Chrystusa Króla. Budowa ruszyła w 1927 roku, a miasto w czasie jej trwania nosiło kolejno nazwy polską, niemiecką i stalinogrodzką.

Nazwy dzielnic i kopalń, które też się zmieniały

Zmiany nazw dotyczyły też części miasta. Giszowiec, osadę górniczą zbudowaną w latach 1907-1910, w 1979 roku oficjalnie nazwano Osiedlem imienia Stanisława Staszica. Mieszkańcy zostali przy dawnej nazwie, którą urzędowo przywrócono w 1990 roku.

Sąsiedni Nikiszowiec wziął nazwę od szybu Nickisch, a ten od nazwiska przedstawiciela spółki Gieschego, barona Friedricha Nickischa von Rosenegka. Kopalnia Giesche, dla której zbudowano osiedle, od 1946 roku nosi nazwę Wieczorek. Giszowiec, Nikiszowiec i Szopienice włączono do Katowic 31 grudnia 1959 roku, już po powrocie do nazwy Katowice.