Mówi się o nim „Mały Wersal” albo „Śląski Wersal”. Tak określano pałac w Świerklańcu, wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku dla Guida Henckla von Donnersmarcka. Dziś go nie ma: spłonął w 1945 roku, a ruiny rozebrano. Został park, taras z basenami, rzeźby i kilka budynków, które pozwalają zobaczyć, jak wyglądała ta rezydencja. Zachowane obiekty opisujemy osobno, bo to je można zobaczyć na spacerze po parku pałacowym w Świerklańcu.

Skąd nazwa i kto projektował

Pałac budowano od 1868 roku. Zakończenie prac datuje się w literaturze na 1875 albo 1876 rok, zależnie od tego, czy liczyć roboty budowlane, czy także wykończeniowe. Niemiecka nazwa brzmiała Neues Schloss Neudeck, czyli Nowy Zamek w Świerklańcu, co odróżniało go od starszego zamku Donnersmarcków. Określenia „Mały Wersal” i „Śląski Wersal” utrwaliły się w literaturze regionalnej i materiałach krajoznawczych, a nawiązują do francuskiego charakteru budowli i jej tarasowego założenia, nie do nazwy urzędowej.

Projekt przypisuje się francuskiemu architektowi Hectorowi-Martinowi Lefuelowi, znanemu z rozbudowy Luwru. Narodowy Instytut Dziedzictwa wskazuje, że pierwotną koncepcję mógł przygotować Pierre Manguin, a Lefuel ją rozwinął. Francuski rys rezydencji wiązano z pierwszą żoną Guida, Blanką de Païva, która zmarła w Świerklańcu w 1884 roku. Druga żona, Katarzyna Slepcow, spoczęła potem w tym samym mauzoleum co mąż.

Pałac na dębowych palach

Założenie stanęło w dolinie Brynicy, na terenie częściowo podmokłym, dlatego fundamenty oparto na ponad dwóch tysiącach dębowych pali. Budynek miał plan podkowy, reprezentacyjny hall, główną klatkę schodową, wysokie dachy mansardowe i kamienne obramienia okien. Styl określa się jako francuski neorenesans z elementami baroku, a w niektórych opisach jako neobarok.

Od strony ogrodu pałac łączył się z systemem tarasów, schodów, basenów i fontann prowadzących do parku. Główną fontannę wzorowano na fontannie Jeana-Baptiste'a Carpeaux w pobliżu Obserwatorium Paryskiego. Przy basenach stały cztery żeliwne grupy rzeźbiarskie Emmanuela Frémieta, przedstawiające sceny walk zwierząt. Do wyposażenia wnętrz przyczyniły się francuskie firmy i artyści, wśród nich dekorator Charles Rossigneux i paryska wytwórnia Christofle.

Rok 1945 i rozbiórka

Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku Świerklaniec znalazł się w Polsce, ale pałac pozostał własnością rodziny. W styczniu 1945 roku został obrabowany i podpalony przez radzieckich żołnierzy. Spłonęły dachy, stropy i wyposażenie, a wypalone mury stały jeszcze przez kilka lat. Ruiny pozbawiano kamieniarki i materiałów budowlanych; część odzyskanych elementów kamiennych wykorzystano przy budowie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej.

Daty rozbiórki podawane są różnie. Jedne źródła mówią o latach 50. XX wieku, inne o roku 1962, a nasza karta parku o latach 60. Rok 1962 dotyczy raczej wysadzenia ruin starego zamku, który rozebrano osobno.

Co zostało i co wróciło

Po pałacu przetrwały fundamenty, tarasy ogrodowe, baseny, fontanna i rzeźby Frémieta. Zachował się także park o powierzchni około 200 hektarów, w tym ponad 8 hektarów wód. Jego projekt wiąże się z Peterem Josephem Lenné, choć Narodowy Instytut Dziedzictwa uznaje to za możliwe, a nie pewne, a prace rozwinął Gustav Meyer.

Z dawnej rezydencji przetrwały też Pałac Kawalera, wzniesiony w latach 1903-1906 według projektu Ernsta von Ihne dla gości, oraz dawna kaplica zamkowa. Kaplicę zaprojektował Julius Carl Raschdorff i zbudowano ją w latach 1895-1896, a w latach 1903-1905 dobudowano mauzoleum, w którym pochowano Guida i jego drugą żonę. Karta parku podaje daty 1896-1897, więc także tu źródła się rozchodzą. Dziś jest to druga świątynia parafii, której głównym kościołem jest kościół Chrystusa Króla Wszechświata.

Główna żeliwna brama dawnej rezydencji trafiła po wojnie do Parku Śląskiego w Chorzowie i stanowi wejście do Śląskiego Ogrodu Zoologicznego. Druga, boczna brama także znalazła się w Chorzowie, lecz nie służyła jako wejście. Chorzów przekazał ją nieodpłatnie gminie Świerklaniec, a w parku stanęła 19 września 2025 roku. Stąd w tytule brama, która wróciła.

Park wyznaczają też szlaki. Niebieski Szlak Świerklaniecki z Grodźca do Miasteczka Śląskiego przechodzi przez park i mija zbiorniki Kozłowa Góra oraz Chechło-Nakło.