Tarnowskie Góry wyrosły z górnictwa kruszców i do dziś czyta się to z układu ich centrum: z kształtu rynku, z kamienic bogatych gwarków, z budynków, w których uczono przyszłych urzędników górniczych, i z dorocznego święta, które przypomina o dawnym zawodzie. Ten tekst prowadzi po tych śladach. O samych kopalniach, legendzie o chłopie Rybce i o duchu Skarbniku piszemy osobno, więc tutaj zostajemy nad ziemią.

Trzy daty, jedno miasto

Pytanie o początki miasta ma kilka odpowiedzi. W 1526 roku książę opolsko-raciborski Jan II Dobry i margrabia Jerzy Hohenzollern wydali akt wolności górniczej, a w 1528 roku ogłosili uzupełniający go kodeks górniczy, zwany Ordunkiem Gornym. Datę praw miejskich podaje się w trzech wersjach: 1526, 1528 oraz 1562. Według badań Zdzisława Jedynaka prawa miejskie i herb nadał miastu 25 lipca 1562 roku w Ansbach margrabia Jerzy Fryderyk Hohenzollern. Wersja z 1562 roku opiera się więc na dokumentach z archiwum, a rok 1526 wyznacza raczej początek osady górniczej.

W tym samym wieku zaczęła się tu szkoła. Pierwszą znaną ze źródeł placówką edukacyjną była protestancka szkoła założona w 1531 roku, w której uczono po polsku i po niemiecku. W czasach kontrreformacji zmieniono ją w szkołę katolicką, a po przejęciu Śląska przez Prusy w 1754 roku otwarto w mieście ponownie szkołę protestancką. Od tego czasu działały tu szkoły obu wyznań, a od 1846 roku także żydowska.

Rynek, który rósł razem z kopalniami

Według dr Danuty Szlachcic-Dudzicz pierwszym rynkiem miejskim był dzisiejszy plac Gwarków. Zabudowa była tu jednak tak gęsta, że urzędy nie znalazły miejsca na swoje siedziby, więc rynek przesunięto na północ, a gwałtowny rozwój miasta sprawił, że wytyczono jeszcze jeden, który jest głównym do dziś. W 1548 roku poszerzono go na wschód. Mieściły się przy nim Urząd Górniczy, sąd, starostwo ziemi bytomskiej i rada miejska.

Rynek ma kształt trapezu o długości 108 metrów i szerokości 75 metrów w części zachodniej oraz 52 metrów we wschodniej. Ta nieregularność nie jest przypadkiem: prace górnicze toczyły się nawet w samym śródmieściu, a gwarkowie budowali domy obok szybów, a nie według ustalonego planu. Na rynek schodzi osiem ulic.

Wokół placu stoją kamienice, które rejestr zabytków wymienia pod numerami od 1 do 18. Najstarsze pochodzą z XVI wieku. Zachodnią pierzeję wyróżniają kamienice podcieniowe, zwane potocznie Laubami: arkady przy Rynku 17 i 18 oraz przy ulicy Gliwickiej to jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów tarnogórskiej architektury. Obecny wygląd domy z podcieniami uzyskały na początku XIX wieku.

Na Rynku 1 stoi Dom Sedlaczka, dawna siedziba starostów ziemi bytomskiej. W 1805 roku kupił go czeski kupiec Jan Sedlaczek, który kilkanaście lat wcześniej, w 1786 roku, urządził tu winiarnię. Według przekazów zatrzymywali się w niej polscy królowie, a w 1683 roku Jan III Sobieski w drodze pod Wiedeń. Dziś na piętrze mieści się Muzeum w Tarnowskich Górach, a podczas remontu w 1957 roku odkryto tam renesansowy strop z polichromią.

Ratusz jest znacznie młodszy. Zbudowano go w latach 1896-1898 według projektu berlińskiego architekta Hermana Gutha. W trakcie budowy spłonął hełm wieży, a gmach oddano do użytku 11 sierpnia 1898 roku. W elewacji kontrastują czerwona klinkierówka, śląski granit i piaskowiec z herbami. Na płycie rynku warto jeszcze odnaleźć drewniany kołowrót studni z lat 50. XX wieku, pomnik bryły kruszcu przypisywanej Rybce i rzeźbę gwarka odsłoniętą w 2015 roku. Krzyż z 1858 roku upamiętnia założenie miasta przez Jana Opolskiego i Jerzego Hohenzollerna.

Szkoła górnicza: od Domu Cochlera do ulicy Gliwickiej

Szkolnictwo górnicze miało w Tarnowskich Górach własną historię. Szkoła górnicza działała w latach 1803-1933 i była pierwszą średnią szkołą zawodową w mieście. Inne źródła rozwijają ten wątek bardziej szczegółowo: istniejąca od 1803 roku, lecz podupadająca szkoła została reaktywowana w 1839 roku z inicjatywy górmistrza Rudolfa von Carnalla.

Mieściła się wtedy w pokojach wynajętych na piętrze Domu Cochlera przy Rynku 5. Na parterze od 1782 roku działała tam najstarsza w mieście apteka, a budynek wpisano do rejestru zabytków w 2020 roku. Liczba uczniów rosła z 14 do ponad 45, więc szkoła potrzebowała większego gmachu. Źródła różnią się w dacie przeprowadzki: podają rok 1855 lub 1857, kiedy szkoła zajęła budynek przy Gliwickiej 25. Mieściła się tam do 1892 roku.

Carnall kierował szkołą do 1844 roku, kiedy przeniesiono go do Bonn. Uczniowie pożegnali go prezentem: zamówili porcelanowy serwis z dwunastoma filiżankami. Widoki na filiżankach przedstawiają zakłady przemysłowe Tarnowskich Gór i okolic. Serwis Carnalla od 1983 roku należy do zbiorów Niemieckiego Muzeum Górnictwa w Bochum, ale od 29 września 2018 do 31 marca 2019 roku był pokazywany w tarnogórskim muzeum na wystawie o widokach miasta na porcelanie.

Ślady dawnej oświaty łatwo odnaleźć na spacerze. Budynek szkoły górniczej przy Gliwickiej 25 stoi nieopodal placu Gwarków. Na placu Wolności w 1874 roku wzniesiono gmach gimnazjum realnego, dziś II Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica. Ewangelicka społeczność miasta miała z kolei własną nekropolię: dawny cmentarz ewangelicki, założony 19 sierpnia 1780 roku, zlikwidowano w 1967 roku. Spoczywali na nim m.in. tajny radca górniczy August de Boscamp-Lasopolski i generał major Arvid von Carnall. Dziś jest tam skwer z pomnikiem w formie bramy z trzech bloków granitu.

Wielokulturowe miasto gwarków

W Tarnowskich Górach żyli obok siebie katolicy, ewangelicy i Żydzi. Po wspólnocie żydowskiej została dziś pamięć: murowaną synagogę w stylu mauretańskim otwarto 1 września 1864 roku, a w 1939 roku spalili ją Niemcy. Ruiny usunięto w 1943 roku. Na miejscu, przy placu targowym, stoi od 2006 roku pomnik w kształcie kolumny z gwiazdą Dawida, a w 2021 roku podczas remontu placu odkryto ceglane fundamenty budowli. Informacje o niej zebrano na karcie synagogi w Tarnowskich Górach.

Święto Gwarków

Nazwa wywodzi się od gwarków, czyli górników wydobywających srebronośną galenę. Gwarki Tarnogórskie to cykliczna impreza kulturalno-historyczna, organizowana od 1957 roku w pierwszej połowie września. Trwa od piątku, a czasem od czwartku, do niedzieli. Przerwy zdarzały się w latach 1982-1983 z powodu stanu wojennego, w 1989 roku oraz w 2020 roku z powodu pandemii.

Inicjatorem było Stowarzyszenie Miłośników Historii i Zabytków Ziemi Tarnogórskiej, które 4 sierpnia 1957 roku ogłosiło w miejscowym tygodniku „Gwarek” organizację imprezy nawiązującej do przywileju nadanego miastu w 1599 roku. Warto zauważyć, że ten sam rok 1957 dał początek tygodnikowi „Gwarek”, który ukazuje się w Tarnowskich Górach do dziś. Święto celebruje także przejazd Jana III Sobieskiego przez miasto w dniach 20-22 sierpnia 1683 roku, gdy gwarkowie witali go bardzo uroczyście.

Najważniejszy punkt programu to pochód ostatniego dnia. Idą w nim przebierańcy wcielający się w postaci historyczne i legendarne: chłopa Rybkę, założycieli miasta Jana II Dobrego i Jerzego Hohenzollerna, Friedricha Wilhelma von Redena, Rudolfa von Carnalla, polskich królów, poetów, a także powstańców śląskich. Pochód składa się z części historycznej, regionalnej, młodzieżowej i pozostałych uczestników. W maju 2024 roku Pochód Gwarkowski wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Według karty placu Wolności korowód rusza właśnie stamtąd.

Górniczy klimat podtrzymuje też drewniana Dzwonnica Gwarków na placu Gwarków, przeniesiona tu w 1955 roku z dawnej kopalni dolomitu. Ze względu na zły stan konstrukcji w drugiej połowie lat 80. XX wieku wykonano jej pełną replikę. Rzeźbę gwarka ustawiono w 1958 roku z okazji święta na froncie ówczesnego gmachu Miejskiej Rady Narodowej.

Od rynku pod ziemię

Od rynku do podziemi jest niedaleko. Z centrum można pójść do Zabytkowej Kopalni Srebra i Królewskiej Kopalni Fryderyk, gdzie widać pracę, która dała miastu kamienice, szkołę i święto.