Muzeum Śląskie ma dziś siedzibę w dawnej kopalni, ale pierwsze muzeum o tej nazwie działało w latach 1929-1939 i nie doczekało otwarcia własnego gmachu. Powstało z uchwały Sejmu Śląskiego, a w sierpniu 1939 roku jego najcenniejsze zbiory wysłano pociągiem do Lublina. Obecną siedzibę muzeum opisuje osobny tekst o Strefie Kultury.

Od towarzystwa do uchwały Sejmu Śląskiego

Muzeum wyrosło z inicjatywy społecznej. W 1924 roku powołano Towarzystwo Muzeum Ziemi Śląskiej, które zbierało pamiątki kultury materialnej i duchowej Śląska i chciało je umieszczać w szkołach, dopóki nie znajdzie się odpowiedni lokal. W 1927 roku wojewoda śląski Michał Grażyński utworzył przy urzędzie wojewódzkim Oddział Sztuki, a 27 lipca tego roku powołał Tadeusza Dobrowolskiego na okręgowego konserwatora zabytków i kierownika Muzeum Śląskiego. Źródła różnie datują początek: hasło o muzeum w Katowicach przyjmuje za formalny początek uchwałę Sejmu Śląskiego z 23 stycznia 1929 roku, a hasło o Muzeum Górnośląskim mówi o muzeum powołanym w 1927 roku. Pierwsze zakupy, na przykład śląskie i krakowskie sukmany, pochodzą właśnie z 1927.

Plan Dobrowolskiego zakładał działy przyrodniczy, przedhistoryczny, etnograficzny, sztuki dawnej i współczesnej, przemysłu górniczo-hutniczego oraz pamiątek powstańczych i plebiscytowych. Wojewoda chciał, by muzeum rzuciło na tło ogólnopolskiej syntezy monografię Śląska. Dział przemysłu górniczo-hutniczego wkrótce porzucono, a do galerii malarstwa polskiego trafiły między innymi obrazy Jana Matejki, Józefa Chełmońskiego, Maksymiliana Gierymskiego, Jacka Malczewskiego i Juliana Fałata.

Dla publiczności muzeum otwarto 29 maja 1930 roku. Zbiory zajmowały początkowo piąte piętro gmachu Urzędu Wojewódzkiego, w sumie 40 sal, a frekwencja wynosiła średnio 35-50 tysięcy osób rocznie. Dział przyrodniczy dostał w 1931 roku sześć sal w gmachu Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych. Uchwałę, na której opierało się muzeum, podjął Sejm Śląski, którego gmach z 1929 roku stoi przy placu Sejmu Śląskiego.

Skansen i własny gmach, który nie zdążył się otworzyć

Muzeum zaczęło też tworzyć oddział w formie skansenu wsi górnośląskiej. Jednym z pierwszych obiektów stał się drewniany kościół św. Michała Archanioła, przeniesiony z Syryni na wzgórze w parku Kościuszki w 1938 roku; pomysł wyszedł od Dobrowolskiego. Kościół stoi tam do dziś i jest oddziałem Muzeum Historii Katowic.

Pomieszczenia w urzędzie wojewódzkim były za ciasne, więc dążono do własnego budynku. Konkurs architektoniczny z początku 1930 roku nie dał zadowalających wyników. W 1934 roku wojewoda polecił Karolowi Schayerowi zorganizować biuro architektoniczne, a 8 sierpnia 1936 roku ruszyły prace przygotowawcze na placu budowy. Gmach w kształcie litery H, z siedmiopiętrowym korpusem i dwoma skrzydłami, miał mieć klimatyzację i ruchome schody, nowość w polskim budownictwie muzealnym. Zasadnicze prace skończono w 1939 roku, a otwarcie zaplanowano na 1940.

W 1939 roku zbiory liczyły 100 tysięcy eksponatów przyrodniczych, około 1,7 tysiąca prehistorycznych, 9 tysięcy etnograficznych, 2,1 tysiąca artystycznych i 5 tysięcy klisz fotograficznych. W galerii malarstwa polskiego wisiało 280 obrazów.

20 sierpnia 1939 roku i losy zbiorów

Przed wybuchem wojny dyrektor Dobrowolski zdecydował o ewakuacji najcenniejszych zbiorów do Lublina. Już 20 sierpnia 1939 roku pociągiem wysłano tam skrzynie z malarstwem polskim i sztuką cechową oraz całą dokumentację zbiorów, które zdeponowano tymczasowo w lubelskim muzeum. Miały jechać kolejne transporty, ale po 1 września dotarła na miejsce tylko niewielka część eksponatów.

Po zajęciu Katowic przez Niemców muzeum przestało istnieć. Komisarzem placówki został Franz Pfützenreiter, dyrektor Muzeum Krajowego w Bytomiu. Pozostałe w Katowicach eksponaty wywieziono do Bytomia, a sprowadzono tam także zbiory z Lublina. Stłoczono je w małych pomieszczeniach bez odpowiednich warunków, wiele uległo zniszczeniu, a niektóre stały się przedmiotem handlu. Wśród strat jest obraz Maksymiliana Gierymskiego Alarm w obozie powstańczym oraz prace Ślewińskiego, Siemiradzkiego, Witkiewicza i Wyczółkowskiego. Bytomska placówka, dziś Muzeum Górnośląskie, podaje, że w 1943-1944 najcenniejsze zbiory, także katowickie, ewakuowano na zachodnią część Górnego Śląska, a walki frontowe i szabrownicy dokończyły zniszczeń.

Pusty gmach w Katowicach przekształcono najpierw w skład mebli zrabowanych Polakom, a w latach 1941-1944 rozebrano do fundamentów. W jego miejscu stanął po wojnie budynek związków zawodowych.

Powrót nazwy i część zbiorów

W 1945 roku Dobrowolski przyjechał do Katowic, by reaktywować muzeum, ale komunistyczne władze go nie wysłuchały. O kulturze regionu miało opowiadać Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Muzeum Śląskie przywrócono dopiero w grudniu 1984 roku, po inicjatywach z czasów Solidarności, w dawnym Grand Hotelu przy alei Korfantego. W 1988 roku z Bytomia wróciła część przedwojennych zbiorów, w tym najcenniejsza kolekcja polskiego malarstwa dawnego, a w 1996 roku ceramika, grafika, rysunki i rzemiosło artystyczne.

Z tamtych lat pochodzi też instytucja siostrzana: Biblioteka Śląska zaczęła w 1922 roku jako Biblioteka Sejmu Śląskiego. Na Janowie Galeria Szyb Wilson pokazuje sztukę współczesną i organizuje festiwal sztuki naiwnej, a w Strefie Kultury, gdzie mieści się dziś muzeum, sąsiadują siedziba NOSPR i Spodek.