Na najwyższym wzniesieniu Parku Śląskiego, zwanym Górą Parkową, stoi budynek, który widać z daleka: betonowa kopuła o średnicy 23 metrów. To Planetarium Śląskie w Chorzowie. Uchodzi za największe i najstarsze planetarium oraz obserwatorium astronomiczne w Polsce, a placówka została założona 4 grudnia 1955 roku. Historia samego parku, w którym stoi, ma osobny artykuł w tym dziale.

Budowa w Roku Kopernikowskim

Budowę rozpoczęto w 1953 roku, z okazji Roku Kopernikowskiego, a prace trwały do 1955 roku. Planetarium wzniesiono w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku, jak wówczas nazywał się dzisiejszy Park Śląski. Placówka nosi imię Mikołaja Kopernika.

Autorem projektu był architekt Zbigniew Solawa. Urodził się w 1910 roku w Krakowie, studia architektoniczne ukończył w 1940 roku na Politechnice Lwowskiej, a od 1955 roku wykładał na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. W 1967 roku zamieszkał w Republice Południowej Afryki i tam zmarł w 1987 roku. Wśród jego realizacji jest osiedle przy alei Daszyńskiego w Krakowie oraz właśnie chorzowskie planetarium.

Zabytek z 2013 roku

Budynek został wpisany do rejestru zabytków w 2013 roku. Karta obiektu w naszej bazie opisuje go, za rejestrem, jako betonowy obiekt w stylu socrealistycznym, datowany na lata 1953-1955. Planetarium powstało więc w epoce, w której architekturę łączono z propagandą, a jednocześnie jego zadanie było czysto naukowe i edukacyjne: pokazać zwykłym ludziom niebo.

Projektor z Jeny i kopuła

W latach 1955-2018 centralnym urządzeniem był projektor Zeissa z Jeny, nazywany też po prostu planetarium albo UPP, od angielskiego Universal Projection Planetarium. Ważył ponad dwie tony, a ustawiony pionowo miał pięć metrów wysokości. Odtwarzał wygląd nieba z dowolnego miejsca na Ziemi o dowolnej porze, naśladując rzeczywisty firmament. Ekranem była największa w kraju kopuła o średnicy 23 metrów, a widownia mieściła 300 osób.

Po przebudowie w sali pracuje analogowy projektor GOTO Chiron III, który wyświetla na sferycznym ekranie o powierzchni niemal 800 metrów kwadratowych około 100 milionów gwiazd. Uzupełnia go system dziesięciu cyfrowych rzutników Sony, pokazujący na kopule ruchome obrazy w rozdzielczości True 8K. Na horyzoncie umieszczono zrekonstruowaną panoramę Katowic, Chorzowa i Siemianowic Śląskich z 1955 roku.

Przebudowa i obserwatorium

Czteroletnia przebudowa zakończyła się uroczystym otwarciem 11 czerwca 2022 roku. Planetarium przekształcono wtedy w Planetarium - Śląski Park Nauki. W dodatkowym budynku, położonym głównie pod ziemią, znalazły się interaktywne ekspozycje o sejsmologii, meteorologii i astronomii. Projekt opracowała poznańska pracownia Consultor. Dawny projektor Zeissa nie trafił do lamusa: według karty obiektu stoi dziś w sali astronomicznej.

W zespole budynków działa także obserwatorium. Jest w nim 30-centymetrowy refraktor, uchodzący za największy w Polsce. W grudniu 2023 roku oddano do użytku dwa nowe instrumenty: teleskop optyczny PlaneWave CDK700 ze zwierciadłem o średnicy 70 centymetrów, który zastąpił lunetę z 1955 roku, oraz radioteleskop Primalucelab Spider 500A z czaszą o średnicy 5 metrów, pracujący na fali 21 centymetrów. Radioteleskop pozwala obserwować Słońce, Księżyc i jasne radioźródła oraz badać rozkład wodoru w ramionach Drogi Mlecznej. Na terenie działają też zegar słoneczny, stacja klimatologiczna i stacja sejsmologiczna.

Znaczek i okolica

Planetarium trafiło na znaczki pocztowe: Poczta Polska wyemitowała jeden 15 września 1966 roku w serii Turystyka, drugi 29 czerwca 2007 roku w serii Miasta polskie.

Wizytę łatwo połączyć ze spacerem po okolicy. W parku są też Śląski Ogród Zoologiczny, skansen Górnośląski Park Etnograficzny, Rosarium, Kolej parkowa, kolej linowa Elka i park rozrywki Legendia. Seanse i ekspozycje opisuje strona planetarium, bo repertuar zmienia się częściej niż mury.