Konkurs i konstruktor: skąd wziął się pomysł na wiszące trybuny

Decyzja o budowie wojewódzkiej hali widowiskowo-sportowej w Katowicach zapadła pod koniec lat 50. XX wieku. W 1959 roku zlecono zorganizowanie zamkniętego konkursu architektonicznego, do którego zaproszono czterech architektów. Założenia były skromniejsze niż późniejszy efekt: widownia na osiem tysięcy stałych miejsc siedzących, możliwość urządzania widowisk niesportowych, lodowisko treningowe i sala gimnastyczna.

Wiosną 1960 roku sąd konkursowy wybrał pracę warszawskiego zespołu z Biura Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Przemysłowego. Według części źródeł autorami byli architekci Jerzy Hryniewiecki, Maciej Gintowt i Maciej Krasiński, natomiast portal dzieje.pl pisze o projekcie Macieja Gintowta i Macieja Krasińskiego. Głównym pomysłodawcą i konstruktorem hali był Wacław Zalewski, a współpracowali z nim Andrzej Żórawski i Aleksander Włodarz. Projektanci chcieli pokazać wiszące w powietrzu trybuny, a to nadało całej budowli kształt ściętego odwróconego stożka. Komisja podkreśliła przy wyborze śmiałość konstrukcji, ale też to, że będzie kosztowna i trudna w realizacji.

Projekt stał się sensacją: jego makieta trafiła na okładki wielu europejskich czasopism fachowych. Pierwotnie hala miała stanąć w Chorzowie, w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku, niedaleko Planetarium Śląskiego, w obrębie Parku Śląskiego. Ostateczną decyzję o realizacji projektu podjął osobiście Jerzy Ziętek, a wraz z nią lokalizację zmieniono: hala stanęła bliżej centrum Katowic, przy rondzie, które nosi dziś jego imię. Przy tym samym rondzie działa galeria Rondo Sztuki.

Budowa na terenie po dawnej eksploatacji górniczej

Pod budowę wybrano miejsce, gdzie w pierwszej połowie XIX wieku działały bogucickie huty cynku Franz i Fanny, a później stał tzw. Dwór Marii, który przetrwał do lat 60. XX wieku. Teren miał urozmaiconą rzeźbę, a pod ziemią znajdowało się częściowo zawalone i niezinwentaryzowane uzbrojenie. Obok działała jeszcze kopalnia, dziś znana jako Kopalnia Węgla Kamiennego Katowice, w której zabudowaniach mieści się Muzeum Śląskie.

Właśnie dlatego konstrukcja wygląda tak, jak wygląda. Hala styka się z ziemią na bardzo małej powierzchni. Żelbetowa misa fundamentowa ma postać sprężonego pierścienia i spoczywa na 40 słupach, które mogą się wychylać, by chronić budynek przed ruchami gruntu wywołanymi szkodami górniczymi. Prof. Irma Kozina opowiadała, że Wacław Zalewski myślał o hali jak o okręcie na wzburzonym morzu, który najlepiej się utrzyma, mając jak najmniej punktów styczności z podłożem.

Nad misą stoi widownia w kształcie ściętego odwróconego stożka o rozpiętości 126 metrów, zbudowana na 120 stalowych żebrach. Dach rozpięto na 120 stalowych linach biegnących promieniście do pierścienia z małą paraboliczną kopułą pośrodku. Był to jeden z pierwszych na świecie obiektów zrealizowanych w koncepcji tensegrity. Kopuła ma doświetlać arenę, dlatego jej oś jest przesunięta względem środka elipsy dachu.

Spory o obliczenia i pomyłka geodetów

Budowę rozpoczęto w 1964 roku od robót ziemnych, wymiany gruntu i podsypki pod fundamenty. W 1966 roku pękły dwie przypory przy pierścieniu, a komisja rzeczoznawców stwierdziła błędy w obliczeniach statycznych dolnej części stalowej konstrukcji. Pojawiły się też rozbieżności między obliczeniami warszawskiego biura projektowego a Politechniką Śląską, a spór próbował załagodzić Jerzy Ziętek. W dokumencie z 13 stycznia 1967 roku zespół naukowo-konsultacyjny zaakceptował pierwotne obliczenia projektantów, w tym kinetyczny układ fundamentów, i uchylono wstrzymanie prac. W 1968 roku zamontowano główny pierścień dachowy i samą kopułę.

Pierwszym oddanym budynkiem kompleksu była w 1969 roku hala lodowiska, nazywana Satelitą. Pomyłka geodetów sprawiła, że zbudowano ją zbyt blisko późniejszej alei Korfantego, więc architekci musieli zmienić projekt i dodać pochylnię prowadzącą na balkon lodowiska.

Otwarcie w 1971 roku i skąd wzięła się nazwa

Oficjalne otwarcie odbyło się 8 maja 1971 roku w ramach obchodów 50. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego, którego pamięć utrwala stojący po drugiej stronie alei Pomnik Powstańców Śląskich. Wystąpiły Zespół Pieśni i Tańca Śląsk oraz Anna German i Ewa Decówna. Prace wykończeniowe trwały do grudnia 1971 roku. W momencie otwarcia hala była największym obiektem widowiskowo-sportowym w Polsce, a budowa kosztowała znacznie więcej, niż zakładano w pierwszych planach.

Oficjalna nazwa brzmiała Wojewódzka Hala Widowiskowo-Sportowa. Potoczne określenie wzięło się z podobieństwa bryły do latających spodków znanych z powieści fantastycznych lat 60. i upowszechniło się na przełomie lat 70. i 80. XX wieku.

Dwa życia hali: sport i muzyka

Elewację pokrywa 30 tysięcy łusek, pierwotnie eternitowych, dziś aluminiowych. Dodano do tego cegłę klinkierową, płukane rzeczne kamyki, surowy beton balustrad i tłuczoną białą porcelanę zdobiącą nawis dachu. W kompleksie oprócz hali głównej są lodowisko, sala gimnastyczna, basen rekreacyjny i hotel. Dzieje.pl podaje, że trybuny mieszczą 11 tysięcy osób, a według innych źródeł hala ma 11 016 miejsc siedzących, w tym część chowaną.

Pierwszą imprezą rangi międzynarodowej były w kwietniu 1972 roku mistrzostwa Europy w zapasach. W hali rozgrywano potem mistrzostwa w hokeju, siatkówce, koszykówce i piłce ręcznej, a od 1985 roku odbywa się tu Rawa Blues Festival. Pierwszy koncert zespołu Metallica w Polsce zagrano w Spodku w 1987 roku.

Spodek stoi dziś w Strefie Kultury razem z siedzibą Narodowej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia, Muzeum Śląskim i biurowcami .KTW. Opisuje go osobna karta: Spodek.

Zabytek wpisany do rejestru

Zespół zabudowy hali, czyli sama hala główna, lodowisko, pawilon hotelowy, sala gimnastyczna, budynki biurowe i plac przed halą, wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego decyzją Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 13 maja 2025 roku. Architekci cytowani przez dzieje.pl przy okazji 50. rocznicy zgodnie podkreślali, że konstrukcja jest wciąż inspirująca: według współczesnych projektantów do dziś trudno wyobrazić sobie, jak to policzyć i podciągnąć kopułę na taką wysokość.