Gmach przy katowickim Rynku 10 otwarto jako niemiecki Teatr Miejski, potem był polskim teatrem z dwiema scenami, a dziś jest największą sceną dramatyczną Górnego Śląska. Ma za sobą trzy państwa, kilka nazw i kilka przebudów fasady. Imię Stanisława Wyspiańskiego dostał dopiero w niespełna trzydzieści lat po otwarciu.

Budowa na miejscu pierwszego ratusza

Decyzję o budowie teatru miejskiego podjęto w 1898 roku. Państwo zapewniało tylko jedną trzecią potrzebnych środków, więc budowę sfinansowano z subwencji państwa (160 tysięcy marek), miasta (475 tysięcy marek) i środków prywatnych (65 tysięcy marek). Prace trwały w latach 1906-1907. Gmach stanął przy wschodniej pierzei Rynku w Katowicach, na miejscu pierwszego ratusza miejskiego, który zaadaptowano z ogrodowej willi i który miał z tyłu niewielkie więzienie.

Autorem projektu był Carl Moritz, rządowy mistrz budowlany, a według innych źródeł architekt z Kolonii, występujący jako Karl Moritz. Podaje się, że jest on autorem projektów opery w Kolonii oraz teatrów w Barmen i Bochum. Opis teatru mówi o stylu neoklasycystycznym, natomiast w wykazie zabytków przy Rynku ten sam gmach opisany jest jako wzniesiony w stylu modernistycznym. Źródła opisują więc styl budynku różnie.

Widownia miała pierwotnie 800 miejsc. Szczyt fasady zdobiły płaskorzeźby nawiązujące do scen z „Pierścienia Nibelunga” Wagnera, a na tympanonie widniał napis „Deutschem Wort - deutscher Art”, czyli „Niemieckiemu słowu - niemieckiej sztuce”. Teatr zainaugurowano 2 października 1907 roku „Wilhelmem Tellem” Friedricha Schillera. Pierwszym dyrektorem został Emanuel Raul, wybrany w konkursie spośród dziewięciu kandydatów. Aktorzy złożyli wtedy uroczyste przyrzeczenie, że ze sceny nigdy nie padną polskie słowa.

Teatr Polski od 1922 roku

Po włączeniu Katowic do Polski w 1922 roku miasto oddało gmach w bezpłatną dzierżawę Towarzystwu Przyjaciół Teatru Polskiego, zawiązanemu 15 lipca 1922 roku z inicjatywy Feliksa Bocheńskiego. Scena dramatyczna Teatru Polskiego ruszyła 7 października 1922 roku „Królewskim jedynakiem” Lucjana Rydla, a dzień później otwarto scenę operową „Halką” Moniuszki. Opera została zlikwidowana w 1932 roku z powodów finansowych. Przez pierwsze lata z sali korzystał też teatr niemiecki, który według umowy miał do dyspozycji około 30 procent dni przedstawień.

Stabilizację przyniosło dopiero objęcie dyrekcji przez śpiewaka operowego Mariana Sobańskiego w 1927 roku i mecenat wojewody Michała Grażyńskiego. W 1928 roku odbyła się tu prapremiera „Wesela na Górnym Śląsku” Stanisława Ligonia, widowiska ludowego, które wystawiono ponad sto razy. Teatr jeździł też z przedstawieniami na niemiecką część Górnego Śląska; w kwietniu 1929 roku w Opolu aktorzy i dyrekcja zostali pobici przez niemieckie bojówki.

Skąd imię Wyspiańskiego

Stanisław Wyspiański zmarł 28 listopada 1907 roku w Krakowie, niecałe dwa miesiące po otwarciu katowickiego gmachu. Do patronatu doszło znacznie później. 17 września 1936 roku Teatr Polski przemianowano na Teatr im. Stanisława Wyspiańskiego i uczczono to premierą „Wyzwolenia” w reżyserii Leopolda Kielanowskiego. W październiku 1937 roku w foyer odsłonięto popiersie patrona dłuta Wincentego Chorembalskiego. W latach 1939-1945 teatr znów był niemiecki.

Po wojnie nazwę ustalono na nowo: 6 października 1945 roku placówka została przemianowana na Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego, a pierwszym dyrektorem został Bronisław Dąbrowski. We wrześniu 1945 roku teatr przyjął zespół Polskiego Teatru Dramatycznego ze Lwowa.

Powojenne dziesięciolecia i przebudowy

W latach 1954-1956 dyrektorem artystycznym był trzydziestojednoletni Gustaw Holoubek, który zapraszał do współpracy plastyków spoza oficjalnego nurtu, między innymi Tadeusza Kantora. W 1957 roku oficjalny debiut reżyserski miał tu Jerzy Jarocki. W latach sześćdziesiątych władze wojewódzkie stawiały na „teatr dla mas” i lekki repertuar, a teatr stracił pozycję jednej z czołowych polskich scen. W latach 1967-1971 Mieczysław Górkiewicz próbował zbudować tu „śląską scenę narodową”.

Fasada zmieniała się razem z epokami. W okresie międzywojennym usunięto płaskorzeźby, na początku lat siedemdziesiątych zdemontowano rzeźby z nisz między oknami i przebudowano schody, likwidując ozdobne latarnie. W 1976 roku na wstędze na tympanonie, gdzie wcześniej był niemiecki napis, umieszczono tekst „Teatr im. St. Wyspiańskiego”. Gmach wpisano do rejestru zabytków 30 grudnia 1991 roku. Generalny remont w latach 1997-2000 przywrócił rzeźby do nisz. Przy późniejszej przebudowie rynku jeszcze raz zmieniono kształt schodów i odtworzono Plac Teatralny przed budynkiem.

Dziś teatr gra na trzech scenach. Scena Duża ma 438 miejsc na parterze i dwóch balkonach. Scena Kameralna powstała w 1981 roku w miejsce wcześniejszej Małej Sceny, która spłonęła, i ma 88 miejsc. Scena w Malarni, utworzona w 1992 roku w dawnej loży masońskiej przy ulicy Teatralnej 2, ma 95 miejsc. Jednym z kierunków pracy teatru jest repertuar w etnolekcie śląskim. Prapremiera „Wesela na Górnym Śląsku” z 1928 roku i późniejsze realizacje śląskich tekstów układają się w tę samą linię.

Inne teatry regionu

Katowice mają w centrum kilka innych scen. Kinoteatr Rialto przy ulicy św. Jana działa od 15 stycznia 1913 roku i oprócz filmów gości koncerty i spektakle. Śląski Teatr Lalki i Aktora „Ateneum” istnieje od 1945 roku i należy do najstarszych zespołów lalkowych w Polsce, a Teatr Bez Sceny, kameralny teatr założony w 1997 roku, mieści się przy ulicy 3 Maja. Dalej, w dzielnicy Załęże, gra niezależny Teatr Żelazny, prowadzony przez stowarzyszenie założone w 2011 roku.

W innych miastach regionu historie bywają równie zmienne. Teatr Miejski w Gliwicach powstał 11 października 1952 roku jako Operetka Śląska, filia Opery Śląskiej w Bytomiu, a później zmieniał nazwy i profil. Teatr Rozrywki w Chorzowie działa od 1 stycznia 1985 roku w budynku, który przed wojną był hotelem Graf Reden, a potem miejscem niemieckiego teatru i domem kultury. Teatr Dzieci Zagłębia w Będzinie ma korzenie w sosnowieckim teatrze dziecięcym z lat 1945-1946, a od 22 lipca 1950 roku gra w Będzinie. Banialuka w Bielsku-Białej, założona w 1947 roku przez plastyków, mieści się w budynku z 1934 roku, wzniesionym jako żydowski dom kultury. Teatr Mały w Tychach stoi w gmachu z lat 1962-1965, który zaczynał jako zakładowy dom kultury przy kopalni „Ziemowit”.