Złoty Potok leży nad Wiercicą w gminie Janów, w sercu jurajskiej Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Pierwsza pisemna wzmianka o wsi pochodzi z 1153 roku, a o jej dawnym znaczeniu świadczą grodzisko, dwór i kościół. Dziś miejscowość kojarzy się z poetą, który nadawał nazwy okolicznym skałom, i z drzewem starszym niż większość zabytków w okolicy.

Wieś nad Wiercicą

Początki osadnictwa nad Wiercicą sięgają przełomu VIII i IX wieku, gdy powstało warowne grodzisko skalne Osiedle Wały, jedno z większych na południu Polski. Pierwsza wzmianka o wsi Potok z 1153 roku pokazuje ją jako ośrodek hutniczy. Przydomek Złoty dostała prawdopodobnie od złotego tła herbu Potockich herbu Pilawa, którzy zostali właścicielami na początku XIII wieku.

W XVI wieku stanął tu dwór, zwany Zameczkiem. Od 1851 roku majątek należał do Krasińskich, a w 1856 roku generał Wincenty Krasiński postawił na miejscu dworu klasycystyczny pałac. Później dobra przeszły na Raczyńskich, którzy mieszkali tu do 1939 roku. Pałac Raczyńskich nie jest dziś udostępniony do zwiedzania i jest w bardzo złym stanie technicznym.

Lato 1857: Krasiński i skały

Od maja do 20 września 1857 roku w Złotym Potoku mieszkał Zygmunt Krasiński, autor Nie-Boskiej komedii i Irydiona, razem z żoną Elizą z Branickich i dziećmi. Zajmował dworek postawiony w 1827 lub 1829 roku (źródła podają obie daty), sąsiadujący z pałacem ojca. Podczas spacerów po lasach poeta nadawał nazwy ostańcom, a stawowi u stóp pałacu dał nazwę Irydion.

Pobyt przerwała tragedia: zmarła tu jego najmłodsza córka Elżbieta. Dziewczynka została pochowana w kaplicy Raczyńskich w krypcie kościoła św. Jana Chrzciciela. W dworku mieści się dziś Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego, otwarte w 2008 roku z inicjatywy gminy. Wcześniej, w latach 1985 do 2007, działało tu muzeum biograficzne poety, oddział Muzeum Częstochowskiego.

Które dokładnie skały dostały nazwy od Krasińskiego, źródła nie rozstrzygają. Wśród ostańców w okolicy wymienia się Diabelskie Mosty, Skałę z Krzyżem i Bramę Twardowskiego, ale to lista skał rezerwatu, a nie dowód, kto je tak nazwał.

Dąb Dziad i park nad rzeką

Pałac i dworek otacza prawie czterdziestohektarowy park w stylu angielskim, zaprojektowany przez Franciszka Szaniora. Przez jego środek płynie Wiercica. Rosną w nim obce gatunki, między innymi modrzew japoński, wiąz turkiestański i tulipanowiec amerykański. Pomnikiem przyrody jest około 600-letni dąb szypułkowy zwany Dziadem. Wiek jest szacunkowy.

Za parkiem zaczyna się rezerwat Parkowe, utworzony w 1957 roku. Z dwóch źródeł w jego wschodniej części, nazwanych Źródłem Elżbiety i Źródłem Zygmunta, wypływa Wiercica. W okolicy powstała też pstrągarnia, uważana za jedną z pierwszych w Europie.

Organy w kościele

Kościół św. Jana Chrzciciela pochodzi z XV wieku, był pierwotnie gotycki, a dziś jest neoklasycystyczny. Prospekt organowy pochodzi z drugiej ćwierci XVII wieku, a same organy z przełomu XVI i XVII wieku i uważane są za jedne z najstarszych sprawnych organów w Polsce.

W tej samej wsi stoi jeszcze pomnik Jana Kiepury, upamiętniający jego dziecięce lata w ochronce hrabiny Raczyńskiej.