Operetka w 3 aktach

„Baron cygański” to jedna z najpopularniejszych operetek Johanna Straussa, w której cygański żywioł przeplata się z wiedeńską elegancją, a wielkie sceny zbiorowe z nastrojowymi ariami i duetami. Operetka w pięknych kostiumach i barwnej scenografii ziemi węgierskiej i Wiednia urzeka muzyką, popisami wokalnymi i scenami baletowymi. Libretto oparte jest na noweli węgierskiego pisarza Maurycego Jókaia „Saffi”, a akcja rozgrywa się na pograniczu węgiersko-tureckim w połowie XVIII wieku i kończy się w Wiedniu. Spektakl utrzymuje się w repertuarze Opery Śląskiej nieprzerwanie od 1979 roku. W operetce są przygody Kalmana Żupana, handlarza świń, jego córki Arseny, Sandora Barinkaya, tytułowego Barona cygańskiego, cyganki Saffi, Czipry i całego cygańskiego taboru.

Akt I. Sandor Barinkay przybywa w te strony w towarzystwie rządowego komisarza Carnera, by odzyskać rodowe posiadłości. Jego ojciec zmarł przed ćwierćwieczem na zesłaniu, a majątek po wyzwoleniu kraju z tureckiej niewoli trafił w różne ręce. Stara Cyganka Czipra chętnie zaświadczy na rzecz młodego Sandora, ale Kalman Żupan, przedsiębiorczy hodowca świń, nie jest zadowolony z przywrócenia majątku. Proponuje Sandorowi rękę swojej córki Arseny, a ten chętnie się godzi. Arsena kocha jednak Ottokara, syna swojej bony Mirabelli, który poszukuje też legendarnego skarbu zdobytego przez ojca Sandora na Turkach. Carnero spotyka po latach swoją żonę Mirabellę. Pojawia się Saffi, Cyganka tak piękna, że Sandor przystaje do Cyganów, zostaje ich wodzem i przyjmuje tytuł cygańskiego barona. Postanawia ożenić się z Saffi, choćby na złość Arsenie. Tego nie mogą znieść Żupan ani Carnero i akt kończy się wielką awanturą między ludźmi Żupana a Cyganami.

Akt II. Sandor nie żałuje wyboru, bo Saffi jest nie tylko piękna, ale i szczerze kochająca. Czipra ma cudowny sen o legendarnym skarbie, a gdy cały obóz śpi, okazuje się, że skarb istnieje. Sandor posiada już nie tylko Saffi, ale i majątek. W niewłaściwej chwili zjawia się Żupan, by za worki srebra nabyć posiadłość Barinkaya, a Cyganie obrażeni lekceważącym traktowaniem sprawiają, że srebro znika. Żupan krzykiem sprowadza Carnera, Arsenę, Ottokara, Mirabellę, Barinkaya, Saffi i Cziprę. Spór o to, czy cygański ślub jest ważny, przerywa książę Homonay z oficerami werbunkowymi: kraj jest w niebezpieczeństwie. Sandor oddaje na obronę granic skarb ojca, wstępuje do wojska także Ottokar, by zasłużyć się w oczach Arseny, a Żupan trafia do intendentury i traci na rzecz armii całe srebro. Okazuje się też, że Czipra nie jest matką Saffi, a piękna dziewczyna, z którą Sandor wziął cygański ślub, jest książęcą córką.

Akt III. Akcja przenosi się z Węgier do Wiednia, gdzie oczekiwane są zwycięskie wojska. Czekają Saffi, Arsena, Czipra i Mirabella wraz z Carnerem, który opiekował się damami. Wracają wojacy: Żupan, który był zawsze tam, gdzie najbezpieczniej, i sporo zarobił, Ottokar, który otrzymuje odznaczenie i dziedziczne prawo do tytułu hrabiego, oraz Sandor Barinkay, nagrodzony orderem i tytułem barona, choć interesuje go wyłącznie tytuł cygańskiego barona. Choć Żupan nadal chce wydać córkę za Sandora, Arsena przypada, zgodnie z wolą miłości, Ottokarowi. Na końcu zjawia się ukochana Saffi, a radosny finał wieńczy całość.