Jasna Góra jest największym celem pielgrzymowania w Polsce, a najbardziej widoczną jego formą są wielodniowe marsze pieszo. Wędrują ludzie z całego kraju, także z województwa śląskiego, i niemal wszystkie grupy chcą dotrzeć pod klasztor przed sierpniowymi świętami maryjnymi. Ten tekst opowiada o początkach tej tradycji, o drodze krzyżowej pod murami klasztoru i o miejscach w Częstochowie, które od wieków obsługują pątników. O samym obrazie piszemy w tekście „Obraz jasnogórski: co wiadomo, a co podanie”, o obronie w 1655 roku w tekście o fortyfikacjach i oblężeniu.

Warszawska pielgrzymka: ponad trzysta lat marszu

Najsłynniejszą pieszą pielgrzymką na Jasną Górę jest Warszawska Pielgrzymka Piesza. Wyrusza co roku 6 sierpnia z kościoła św. Ducha w Warszawie, a do Częstochowy wchodzi 14 sierpnia, w przeddzień uroczystości Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Pierwsza wyruszyła w 1711 roku. Według portalu dzieje.pl, który opiera się na depeszy PAP, byli to członkowie Arcybractwa Pięciorańskiego, działającego przy klasztorze paulinów, a pielgrzymka była podziękowaniem za ustanie epidemii tyfusu plamistego, panującej w mieście od 1707 roku. Inne źródła piszą natomiast o epidemii dżumy i o Rzemieślniczym Bractwie Pięciorańskim, więc rodzaj choroby i nazwa bractwa różnią się zależnie od źródła. Trasa liczy 248 km i jest co do zasady stała, a zmiany wynikają z prac drogowych lub kłopotów organizacyjnych.

Dzieje tej pielgrzymki mają też tragiczną kartę. W 1792 roku, według dzieje.pl, wojsko kozackie w służbie carskiej wymordowało wszystkich pątników. Miejsce upamiętnia pomnik nad mogiłą ofiar koło wsi Krasice, które grupy odwiedzają siódmego dnia marszu. W 1920 roku, ze względu na sytuację na przedpolach Warszawy i stan oblężenia, pielgrzymka oficjalnie się nie odbyła. Trasę pokonywano natomiast nawet w czasie okupacji niemieckiej.

Starsze tradycje i najdłuższe trasy

Warszawska pielgrzymka nie jest najstarsza. Biuro Prasowe Jasnej Góry uznaje za najstarszą oznaczoną pielgrzymkę pabianicką, z zapisem w kronikach parafii św. Mateusza pod rokiem 1468. Pielgrzymka sieradzka bywa określana jako licząca ponad 400 lat, ale Muzeum Okręgowe w Sieradzu datuje pierwszą zorganizowaną na połowę XIX wieku, choć wcześniejsze dokumenty potwierdzają udział pątników z Sieradza. W kronikach jasnogórskich odnotowano też wyprawę górali z Żywiecczyzny w 1611 roku, ale nie wiadomo, czy po tej dacie odbywały się one regularnie.

Dwa szczyty pielgrzymkowe wyznaczają święta: Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny 15 sierpnia i uroczystość Matki Bożej Częstochowskiej 26 sierpnia. Grupy wychodzą od końca lipca do początku sierpnia albo w drugiej połowie sierpnia. Do najdłuższych tras należą szczecińska, licząca według danych Jasnej Góry blisko 650 km, i kaszubska z Helu, trwająca 19 dni i prowadząca przez pięć województw, w tym śląskie.

Piesza pielgrzymka ma ustalony porządek. Uczestnicy zapisują się do grup, dostają znaki lub legitymacje pielgrzyma, a marszem kierują księża przewodnicy i służby: porządkowa, medyczna, kwatermistrzowska czy muzyczna. Dzień dzieli się na odcinki z postojami, na przykład co kilka kilometrów, z mszą, modlitwą i noclegiem. Regulamin Warszawskiej Pielgrzymki Pieszej opisuje ją jako akt religijno-pokutny i „rekolekcje w drodze”.

Droga krzyżowa pod murami klasztoru

Na wzgórzu pielgrzymi mają też własne trasy modlitwy. W ogrodzie klasztornym, w zagłębieniu po dawnych fosach twierdzy, w latach 1900-1913 staraniem o. Euzebiusza Rejmana wzniesiono 14 stacji drogi krzyżowej. Grupy rzeźbiarskie odlano w brązie według projektu Piusa Welońskiego, współpracowali z nim Konstanty Laszczka, Hipolit Marczewski i Leonard Wasilkowski, a granitowe postumenty zaprojektował Stefan Szyller. Ogród założył na początku XX wieku inżynier ogrodnik Stefan Szczeciński. Budowa trwała więc cały przedział lat, a nie ma jednej daty poświęcenia.

Wokół klasztoru powstała też droga różańcowa: w latach 1989-2005 z inicjatywy o. Rufina Abramka ustawiono 20 stacji z tajemnicami różańca według projektu Wiktora Zina i Tomasza Rossa. W kaplicy Matki Bożej wisi z kolei cykl 18 obrazów Jerzego Dudy-Gracza, nazwany Golgotą Jasnogórską, namalowany w latach 2000-2001: obejmuje 14 stacji drogi krzyżowej oraz cztery sceny po zmartwychwstaniu.

Na Śląsku podobne kalwarie można odwiedzić bez wyjazdu do Częstochowy, na przykład Kalwarię Panewnicką w Katowicach, z kaplicami drogi krzyżowej ukończonymi w 1953 roku, czy Kalwarię Pszowską, poświęconą w 1929 roku.

Dzień 26 sierpnia 1956: Śluby Narodu

Do najważniejszych wydarzeń w dziejach pielgrzymowania na Jasną Górę należą Jasnogórskie Śluby Narodu. Złożono je 26 sierpnia 1956 roku w obecności szacunkowo około miliona wiernych, w trzechsetlecie ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza z 1 kwietnia 1656 roku. Tekst napisał kard. Stefan Wyszyński podczas internowania, a rotę odczytał bp Michał Klepacz, bo prymas nie mógł przybyć.

Częstochowa, która obsługuje pątników

Wokół Jasnej Góry od stuleci istnieje zaplecze dla pielgrzymów. Dawny plac targowy osady klasztornej, Rynek Wieluński, służył do cotygodniowych targów koni, a zatrzymywały się na nim wozy pątników; dziś jest parkingiem. Parki podjasnogórskie otaczają klasztor od wschodu i mają razem z nim status pomnika historii od 1994 roku.

Na zachodnim podnóżu wzgórza stoi Dolina Miłosierdzia, sanktuarium pallotynów założone na terenie dawnej cegielni, a w częstochowskich dzielnicach działają dalsze sanktuaria: sanktuarium św. Józefa na Rakowie oraz sanktuarium Krwi Chrystusa na Grabówce. W Beskidach podobną rolę regionalnego celu wędrówek pełni sanktuarium w Szczyrku, opisane w tekście o czterech sanktuariach maryjnych Śląska.