Rotunda św. Mikołaja w Cieszynie

Rotunda św. Mikołaja stoi na Wzgórzu Zamkowym w Cieszynie i jest jedną z najstarszych zachowanych budowli na planie koła w Polsce. W rejestrze zabytków figuruje jako kaplica zamkowa pw. św. św. Mikołaja i Wacława. Budowlę datuje się na XI lub XII wiek, a jej wizerunek znalazł się na polskim banknocie dwudziestozłotowym.

Jak zbudowana jest rotunda

Uważa się ją za jedyną romańską rotundę w Polsce zachowaną wraz ze sklepieniem nawy. Zbudowano ją z kamienia wapiennego w romańskim stylu, a mury mają około metra grubości i składają się z dwóch warstw starannie obrobionych kamieni, wypełnionych gruzem spojonym zaprawą. Wnętrze nawy ma średnicę około 6,5 m, a do niej przylega półkolista absyda o średnicy 140 cm. Nawę nakrywa kopuła ułożona z pierścieni płaskich kamieni, a absydę sferyczna koncha.

Pierwotnie kaplica miała emporę zachodnią, wspartą na kolumnach i półkolumnach. Zrekonstruowano ją na początku lat 50. XX wieku. Schody na emporę ukryto w pogrubionym murze północnym.

Co wiadomo o jej historii

Pierwsza pisemna wzmianka o świątyni pw. św. Mikołaja w Cieszynie pochodzi z dokumentu biskupa Wawrzyńca z 25 maja 1223 roku, wystawionego dla klasztoru norbertanek w Rybniku. Badacze spierają się, czy chodzi w nim o rotundę, czy o drugi kościół poza grodem. W źródłach z XVIII wieku rotunda występuje jako kaplica pw. św. Wacława. Prawdopodobnie była pierwszą murowaną budowlą na Wzgórzu Zamkowym i początkowo otaczał ją potężny wał drewniano-kamienny o szerokości dziesięciu metrów.

Gdy pod koniec XIII i w XIV wieku przebudowywano zamek, rotundę dopasowano do gotyckiej budowli. Podniesiono poziom posadzki o dwa metry, a romańskie okna absydy zamurowano i zastąpiono większymi, gotyckimi. W XIV wieku posadzkę pokryto glazurowanymi płytkami, ułożonymi w wizerunek orła śląskiego i napis „Premislaus Dux Tessinensis”. Świątynię niszczyły pożary, znane ze źródeł z lat 1484, 1520, 1552 i 1570.

Od ruiny do romantycznego ogrodu

Po wojnie trzydziestoletniej zamek popadł w ruinę, a siedzibę książęcą przeniesiono do zamku dolnego. W 1839 roku Habsburgowie, którzy odziedziczyli Cieszyn po wygaśnięciu Piastów, przekształcili wzgórze w romantyczny ogród. Arcyksiążę Karol kazał urządzić tu sztuczne ruiny i pawilon, który skrył romańskie mury pod klasycystycznym kostiumem. Około 100 m od rotundy leży Pałac Myśliwski Habsburgów.

Obecny wygląd rotunda zawdzięcza reromanizacji w połowie XX wieku. Archeolodzy badali ją już w 1941 roku, a kolejne badania archeologiczno-architektoniczne trwały w latach 2013-2016. W czasach powojennych służyła jako obiekt turystyczny, a 6 grudnia 1997 roku odbyła się jej resakralizacja.

Msze i zwiedzanie

Msze święte odprawia się w rotundzie raz w roku, 6 grudnia, w dzień św. Mikołaja. Zasady zwiedzania wnętrza i godziny otwarcia warto sprawdzić na miejscu lub w Cieszyńskim Centrum Informacji.

W odległości około 200 m od rotundy mieści się Muzeum Drukarstwa w Cieszynie.

Około 600 m stąd leży Rynek w Cieszynie.

Praktycznie

• Położenie: Wzgórze Zamkowe w Cieszynie, ulica Zamkowa.
• Ochrona: budowla jest wpisana do rejestru zabytków, w którym figuruje jako kaplica zamkowa datowana na XI wiek, a badacze podają XI lub XII wiek.
• Informacja turystyczna: Cieszyńskie Centrum Informacji, Rynek 1.