Góra, na której zaczyna się najdłuższa rzeka Polski

Barania Góra ma 1215 metrów wysokości i jest drugim po Skrzycznem szczytem Beskidu Śląskiego. W literaturze często pojawia się liczba 1220 metrów, ale dotyczy ona punktu geodezyjnego na betonowym obelisku, położonego prawie pięć metrów nad gruntem. Szczyt leży na granicy powiatów cieszyńskiego i żywieckiego, a na wierzchołku zbiegają się granice Wisły i Kamesznicy. Przez górę biegnie Główny Szlak Beskidzki, a cały masyw wchodzi w skład Beskidu Śląskiego.

Pytanie, skąd naprawdę zaczyna się Wisła, nie ma jednej odpowiedzi, bo zależy od tego, co uznamy za początek rzeki. Są trzy różne punkty odniesienia i warto je rozdzielić, zanim ktoś ruszy na poszukiwanie jednego źródełka.

Trzy potoki, trzy odpowiedzi

W sensie geograficznym Wisła ma dwa potoki źródłowe: Białą Wisełkę i Czarną Wisełkę. Oba wypływają na zachodnich stokach Baraniej Góry. Źródła leżą na wysokości 1107 metrów n.p.m. w przypadku Czarnej Wisełki i 1080 metrów w przypadku Białej. Tu zaczynają się rozbieżności: według innych źródeł mapy sytuują jej źródła na 1148 metrach, a cały teren źródlisk zajmuje obszar na średniej wysokości około 1150 metrów. Źródła nie rozstrzygają, która liczba jest właściwa.

Czarna Wisełka ma około 9 kilometrów długości. Jej źródła mają postać wykapów, czyli drobnych cieków o przepływie poniżej litra na sekundę, które sączą się z młak i małych kałuż na podmokłych zboczach pod Wierchem Wisełki. Biała Wisełka mierzy około 7 kilometrów i płynie głęboką, wąską doliną. W środkowym odcinku tworzy progi i wodospady zwane Kaskadami Rodła. Jej nazwa pochodzi prawdopodobnie od białej, spienionej na progach wody. Oba potoki łączą się w Jeziorze Czerniańskim w Wiśle Czarnem, zbiorniku zaporowym powstałym w 1973 roku, który zbudowano jako zbiornik retencyjny i rezerwuar wody pitnej.

Potok wypływający z jeziora nazywa się Wisełką. Dopiero po przyjęciu wód Malinki, poniżej mostu w Nowej Osadzie, nazywa się Wisłą. Dlatego w sensie hydrologicznym Wisła zaczyna się w miejscu połączenia Malinki z Wisełką. Malinka ma 8,1 kilometra długości, a jej źródła leżą na wysokości około 945 metrów, po zachodniej stronie grzbietu, między Malinowską Skałą a Zielonym Kopcem. Jest uważana za trzeci potok źródłowy. W okolicy działa też udostępniona do zwiedzania Jaskinia Malinowska pod szczytem Malinowa, ale z samym początkiem rzeki nie ma związku.

Spór o to, który potok jest ważniejszy, toczył się już w XIX wieku. Wincenty Pol, który zwiedził źródła Wisły w 1843 roku, uznawał za główny tok źródłowy Czarną Wisełkę. W pracy z 1851 roku pisał, że zaczyna się u ośmiu silnych źródeł na górze Barani pod Czarnym Werchem. Pierwszą udokumentowaną wycieczką na szczyt Baraniej Góry była wyprawa z 14 sierpnia 1810 roku, którą odbył późniejszy książę pszczyński Ludwig von Anhalt-Köthen-Pless.

Rezerwaty, które chronią początek rzeki

Źródliska i szczyt obejmuje leśny rezerwat ścisły Barania Góra. Jego powierzchnię podaje się różnie: część źródeł mówi o 386 hektarach, a karta rezerwatu o 379,85 hektara. Nie trzeba tego rozstrzygać, żeby zrozumieć, że chodzi o duży, zwarty fragment lasu od wysokości około 840 metrów po sam szczyt. Opady należą tu do najwyższych w kraju i wynoszą od 1100 do 1700 milimetrów rocznie. Zarządzenie ministra leśnictwa utworzyło obecny rezerwat 5 listopada 1953 roku, ale wcześniej chroniły te lasy cieszyńskie Habsburgowie, którzy przyjeżdżali tu na polowania na głuszce.

Same potoki objęto osobną ochroną. Rezerwat przyrody Wisła powstał w 1959 roku, ma 17,61 hektara i obejmuje cieki Białej i Czarnej Wisełki, źródłowy tok Wisły do ujścia Malinki oraz sam potok Malinka. Celem była ochrona rodzimej populacji pstrąga potokowego. Według opisu rezerwatu regulacja potoków, zapora w Wiśle Czarnem oraz zakwaszenie i zanieczyszczenie wody sprawiły, że w Czarnej Wisełce pstrągi wyginęły, a w Białej utrzymują się dzięki zarybianiu.

Przysłop: pałacyk, schronisko i muzeum

Najłatwiejszy dostęp do tej okolicy zapewnia polana Przysłop. W 1897 roku arcyksiążę Fryderyk Habsburg zbudował tu drewniany domek myśliwski, bazę do polowań na głuszce. Karta pałacyku opisuje go jako drewniany dworek z lat 1897-1898, zbudowany prawdopodobnie według projektu Albina Teodora Prokopa. Po pierwszej wojnie światowej budynek zdewastowano, a w 1925 roku Górnośląski Oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego otworzył w nim schronisko. W 1985 roku pałacyk przeniesiono do centrum Wisły, gdzie jako Pałacyk Myśliwski Habsburgów jest siedzibą oddziału PTTK.

Obok polany stoi Schronisko PTTK na Przysłopie pod Baranią Górą. Wysokość polany podają źródła różnie: od 900 do 951 metrów n.p.m. Murowany, trzypiętrowy budynek schroniska postawiono w latach 1973-1979. W drewnianym budynku gospodarczym dawnego schroniska działa Muzeum Turystyki Górskiej, czyli Baraniogórski Ośrodek Historii Turystyki Górskiej "U źródeł Wisły". Otwarto je 12 listopada 1994 roku, a pomysł zgłosił w 1967 roku Edward Moskała. Z Przysłopu na szczyt idzie się według opisu szlaku około godziny.

Wokół szczytu rozchodzą się szlaki na Skrzyczne, Malinowską Skałę, Przełęcz Salmopolską i do Wisły Czarne. Na szczycie stoi stalowa wieża widokowa z 1991 roku, wzniesiona z inicjatywy Koła Przewodników Beskidzkich w Katowicach, a przy dobrej widoczności widać z niej Beskid Mały, Babią Górę i Tatry. Kto chce zobaczyć początek rzeki, a nie tylko szczyt, powinien wybrać dolinę Białej lub Czarnej Wisełki: asfaltowa droga z Wisły Czarne prowadzi wzdłuż Czarnej Wisełki, a w obu dolinach biegnie ścieżka przyrodnicza.

Pomnik dla rzeki w mieście

Początek rzeki upamiętnia także pomnik w centrum miasta. W Wiśle stanął Pomnik Źródeł Wisły według projektu Konstantego Laszczki: dziewczyna z kwiatami, która kroczy przez łąkę nad basenem z rybami, a strumienie spływające po skale nawiązują do Baraniej Góry. Odsłonił go w 1937 roku prezydent Ignacy Mościcki podczas Święta Gór, którego gospodarzem była wtedy Wisła. Rzeźbę zniszczyli Niemcy podczas drugiej wojny, a współczesny pomnik jest repliką oryginału. Replikę odsłonięto w 2014 roku.