Powódź z 1958 roku i decyzja o zaporach

Zbiorniki na Sole mają dwie odrębne historie. Starszy, międzybrodzki, powstał przed wojną. Młodszy, żywiecki, jest następstwem katastrofalnej powodzi z 1958 roku, która zniszczyła znaczną część Żywca i zerwała miejskie mosty na rzece. Zdecydowano wtedy o uregulowaniu Soły zaporami w Tresnej i Czańcu, a zalaną doliną miało stać się Jezioro Żywieckie.

Zbiornik spiętrza ziemna zapora o długości 310 metrów. Podaje się dla niej wysokość 38 metrów lub 39 metrów nad dnem doliny, więc przy tej liczbie lepiej zostać przy przybliżeniu. Pojemność całkowita to 94,6 mln m³, a maksymalna długość jeziora przy normalnym poziomie piętrzenia sięga 6,6 km. Zbiornik służy ochronie przeciwpowodziowej, produkcji energii, turystyce i regulacji dopływów do górnej Wisły.

Co znalazło się pod wodą

Źródła nie są zgodne co do listy zalanych miejscowości. Jedne wymieniają Zarzecze, Tresnę, Zadziele i Stary Żywiec. Inne mówią o całych lub częściowych obszarach Moszczanicy (przysiółek Rędzina), Oczkowa, Pietrzykowic, Zadzieli, Zarzecza i samego Żywca, i nie wymieniają Tresnej. Wiadomo więc, że pod wodą znalazły się całe wsie i fragmenty kolejnych, ale dokładnego wykazu nie da się podać jednym zdaniem.

Najlepiej opisany jest Stary Żywiec. Do 1929 roku był osobną wsią i siedzibą gminy, potem został włączony do Żywca. W chwili włączenia miał 84 domy i 720 mieszkańców. Pod wodą znalazło się tam około 200 gospodarstw.

Wysiedlenia, cmentarz i kościół

Prace ziemne ruszyły w 1959 roku, a poprzedziło je przesiedlanie mieszkańców. Wyceniono budynki, grunty i drzewa, a rozprawy wywłaszczeniowe odbywały się w jednym z domów przy ulicy Kościelnej. Ci, którzy nie mogli sami postawić nowych domów, zamieszkali głównie w blokach wzniesionych przez przedsiębiorstwo budujące zbiornik na osiedlu XX-lecia PRL w Żywcu. Inni trafili na inne osiedla Żywca, a część objęła działki na wzgórzu Grapa w dzielnicy Sporysz, gdzie dziś stoi Kościół Chrystusa Króla. Część osób przeniosła się do Jaworza, a po kilka rodzin do Koz i Pruchnej. Część wywłaszczonych uważała odszkodowania za niewspółmiernie niskie wobec wartości opuszczanych nieruchomości. W zamian za zlikwidowaną szkołę w Starym Żywcu przedsiębiorstwo wybudowało nowe szkoły w Żywcu i w Zarzeczu.

W 1963 roku pochówki ze starożywieckiego cmentarza przeniesiono na cmentarz Przemienienia Pańskiego. Drewniana kaplica św. Wita została rozebrana w 1964 roku, bo woda dosięgała jej podstawy, ale źródełko św. Wita zachowano i przeniesiono wyżej na stok. Gotycki kościół Wszystkich Świętych, pierwsza siedziba parafii żywieckiej, spłonął podczas walk o miasto w 1945 roku, a jego pozostałości zalano wraz z całą okolicą. W 2012 roku na brzegu jeziora znaleziono wyrzucone przez wodę drewniane tabernakulum. Badacze datowali je na XIX wiek i uznali za prawdopodobną część wyposażenia tego kościoła.

Daty też bywają podawane różnie: zbiornik powstał w 1966 roku, a oddano go do użytkowania w 1967. W 2015 roku, podczas suszy, poziom wody opadł i odsłonił fragmenty dna. Jedne źródła mówią o obniżeniu o około 2 metry, inne o kilku metrach i o czasowym odsłonięciu fragmentów zatopionych miejscowości.

Wilczy Jar: ślad tragedii z 1978 roku

Z jeziorem wiąże się jedno z najboleśniejszych wydarzeń w dziejach regionu. 15 listopada 1978 roku, nad ranem, dwa autobusy wiozące górników do kopalni Brzeszcze zsunęły się z wysokości 18 metrów do wody w Wilczym Jarze koło Oczkowa. Zginęło 30 osób, a 9 przeżyło. Przy moście stoi tablica pamiątkowa. Opisujemy to miejsce rzeczowo, bo pamięć o tamtej nocy jest częścią historii jeziora.

Zapora w Porąbce i jezioro u stóp Żaru

Wyżej na Sole leży Jezioro Międzybrodzkie, starsze o ponad trzydzieści lat. Zaporę w Międzybrodziu Bialskim budowano w latach 1928-1937, a nazwa Zapora Porąbka wzięła się stąd, że kierownictwo budowy mieściło się w sąsiedniej Porąbce. To zapora ciężka, wysoka na około 37 metrów i długa na 260. Zaprojektowali ją prof. Gabriel Narutowicz i inż. Tadeusz Baecker, a zbudowało Société Franco-Polonaise z Warszawy.

Źródła różnie podają datę: według jednych jezioro powstało w 1937 roku, inne wspominają uroczyste oddanie zbiornika i zapory 13 grudnia 1936 roku, w obecności wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego i marszałka Sejmu Stanisława Cara. Zbiornik ma pojemność 26,6 mln m³ i około 5 km długości, a nad jego brzegami leżą letniskowe Międzybrodzie Bialskie i Międzybrodzie Żywieckie. Przy zaporze elektrownię wodną zbudowano w latach 1951-1954.

Elektrownia w górze

Nad jeziorem wznosi się Żar, a w jego wnętrzu działa Elektrownia Porąbka-Żar, uważana za drugą co do wielkości elektrownię szczytowo-pompową w Polsce i jedyną podziemną. Pierwszy hydrozespół zsynchronizowano z siecią 6 stycznia 1979 roku. Myśl o polskiej elektrowni szczytowo-pompowej zrodziła się jeszcze w latach przedwojennych, a jednym z pierwszych pomysłodawców był nadzorujący projekt zapory Gabriel Narutowicz, choć lokalizacji nie sprecyzował. Górny zbiornik, całkowicie sztuczny i bez naturalnego dopływu, mieści 2,3 mln m³ wody, a dolnym jest Jezioro Międzybrodzkie. Komorę z czterema turbozespołami, każdy o mocy generatorowej 125 MW, wydrążono w skałach fliszu karpackiego, a woda spływa do niej dwiema sztolniami o długości 872 metrów. Budowa górnego zbiornika wymusiła przeniesienie szybowiska ze szczytu na niższe stoki, gdzie działa nadal.

Na południowym zboczu Żaru działa dziś ośrodek narciarski, a w górach nad jeziorem stoi dom turystyczno-rekolekcyjny na Chrobaczej Łące, dawne schronisko z lat 30. XX wieku. Niżej na Sole leży jeszcze Jezioro Czanieckie, zbiornik wody pitnej, na którym obowiązuje zakaz sportów wodnych.

Co zobaczyć po lekturze

Dzieje zalanych wsi pomagają zrozumieć okolicę. W Muzeum Miejskim w Żywcu zobaczysz dzieje miasta i regionu, a na wzgórzu Grapa chroni leśny grąd rezerwat przyrody Grapa. O pozostałych jeziorach województwa mówi osobny przegląd zbiorników.