Żubr jest dziś symbolem polskiej przyrody, ale jeszcze sto lat temu groziło mu całkowite zniknięcie. Gatunek przetrwał dzięki niewielkiej liczbie zwierząt trzymanych w niewoli. Jednym z miejsc, gdzie hodowla trwała nieprzerwanie od XIX wieku, były lasy pszczyńskie na Górnym Śląsku.

Cztery żubry za dwadzieścia jeleni

Początkiem hodowli była wymiana dokonana w 1865 roku między księciem pszczyńskim Janem Henrykiem XI Hochbergiem a carem Aleksandrem II. Książę oddał dwadzieścia jeleni schwytanych w lasach pszczyńskich i dostał cztery żubry z Puszczy Białowieskiej: byka i trzy krowy. W kwietniu zwierzęta przyjechały koleją na stację towarową kopalni Emanuelssegen w Murckach. Stamtąd trafiły do leśnictwa Wygorzele, do zagrody o powierzchni dwóch hektarów, gdzie karmiono je owsem i sianem.

Rok później przeniesiono je do ogrodzonego zwierzyńca Oberfosten o powierzchni 600 hektarów. Około 1891 roku hodowla przeniosła się do zwierzyńca Niederforsten w nadleśnictwie Pszczyna. W półwolnej hodowli żubry mogły swobodnie poruszać się po ponad 11 tysiącach hektarów lasów między Jankowicami a Cielmicami, a zimą dokarmiano je okresowo. Stado rosło z czterech sztuk w 1865 roku do siedemnastu w 1893.

Żubry były też atrakcją łowiecką książęcego dworu. Cesarz Wilhelm II przyjeżdżał do Pszczyny w latach 1885-1911 na polowania na żubry i jelenie. Na ścianie korytarza przed cesarskim apartamentem w zamku w Pszczynie wisi głowa żubra upolowanego przez Hansa Heinricha XI w Puszczy Białowieskiej.

Pierwszy żubr w księdze rodowodowej

Ówczesne pszczyńskie żubry nie zostały wpisane do Księgi Rodowodowej Żubrów, z jednym wyjątkiem. Był nim byk o numerze M 1 o imieniu Planet, pierwszy żubr zapisany w tej księdze. Urodził się około 1881 roku, w 1888 wywieziono go do ogrodu zoologicznego w Berlinie, a 30 grudnia 1899 do hodowli Hagenbecka w Hamburgu, gdzie padł około 1900 roku.

Gdy w Białowieży zabrakło żubrów

Pierwsza wojna światowa zmieniła obraz sytuacji. Żubry w Puszczy Białowieskiej wybiły wycofujące się wojska niemieckie, partyzanci rosyjscy i kłusownicy. Ostatni wolno żyjący żubr nizinny zginął w kwietniu 1919 roku albo, według innych źródeł, 9 lutego 1921. W 1923 roku z inicjatywy profesora Jana Sztolcmana założono Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Jego pierwszym zadaniem było policzenie żubrów czystej krwi żyjących w niewoli: doliczono się 54 osobników.

W 1919 roku w Dolnych Lasach Pszczyńskich przebywało jeszcze 42 osobniki żubra nizinnego. Gdy w 1929 roku rozpoczynano restytucję w Białowieży, pszczyńskie stado liczyło już tylko siedem zwierząt, które przeżyły wojnę i powstania śląskie. Dwa pierwsze żubry wypuszczone na wolność w Puszczy Białowieskiej znalazły się tam jesienią 1929 roku, a w 1939 było ich 16.

Hasło o żubrach murckowskich ocenia, że wypuszczenie białowieskich żubrów w lasach murckowskich w 1865 roku było pierwszą na świecie próbą restytucji tego gatunku w ekosystemie leśnym w czasach współczesnych, osiemdziesiąt siedem lat wcześniej niż w Puszczy Białowieskiej. To opinia autorów hasła, a nie ustalenie podane w wielu niezależnych źródłach.

Liczby z lasów pszczyńskich

W latach 1865-2014 w lasach pszczyńskich urodziło się 685 żubrów, 52 przywieziono, 379 padło, a 317 wywieziono do innych ośrodków w kraju i za granicą. Z okazji 150. rocznicy sprowadzenia żubrów do Murcek odsłonięto tablicę pamiątkową i wydano książkę U źródeł. Żubry murckowskie.

Dziś: rezerwat i zagroda

Stado z Puszczy Pszczyńskiej żyje w rezerwacie przyrody Żubrowisko koło Jankowic. Utworzono go zarządzeniem z 31 października 1996 roku, obejmuje 744,77 hektara (akt powołujący podawał 742,56 ha) i chroni populację około 30 osobników. To jedyny rezerwat faunistyczny w województwie śląskim i zarazem największy rezerwat w województwie. Obszar jest zamknięty i ogrodzony.

Żubry można zobaczyć w Pokazowej Zagrodzie Żubrów w Parku Pszczyńskim. Powstała w 2008 roku, dwie zagrody mają razem około 10 hektarów, a obok żubrów żyją tam muflony, jelenie szlachetne, daniele i sarny.