Tężnia solankowa to drewniana konstrukcja, po której spływa solanka. Z wilgotnych gałązek, zwykle tarniny, woda odparowuje i powstaje aerozol, którym nasycone jest powietrze wokół. Na Śląsku takie obiekty stoją w parkach miejskich, na terenach ośrodków sportu i w dawnych uzdrowiskach. Obok nich zachowały się pijalnie wód i parki zdrojowe, czyli ślady czasów, gdy region leczył się nad własnymi źródłami. Poniżej przegląd miejsc, które mają własne karty na portalu.

Jak działa tężnia

Najdokładniej opisuje to miasto Radlin. Tężnia solankowa w Radlinie stoi w północnej części miasta, przy ulicy Wypandów, tuż przy granicy z Rybnikiem. Zaprojektowano ją na planie prostokąta o wymiarach 3,95 na 24 metry i wysokości 8,20 metra. Konstrukcja jest drewniana, a pompowana na górę solanka spływa po ułożonych na niej gałązkach i naturalnie odparowuje. Według miasta natężenie aerozolu zależy od pogody: najintensywniej solanka paruje w słoneczny i wietrzny dzień, najmniej podczas deszczu, a nocą proces niemal zanika. Miasto zaznacza też, że tężnia działa, nawet gdy solanka nie spływa widocznie po zewnętrznych gałązkach, bo wystarczy, że wnętrze jest wilgotne.

Radlin przedstawia swój obiekt jako pierwszą tężnię na przemysłowym terenie Górnego Śląska, uruchomioną w 2014 roku. Tężnia leży przy Szlaku Emmy i Marcela oraz przy trasie rowerowej do Zalewu Rybnickiego, więc często bywa celem spaceru. W okolicy są dawne zakłady górnicze: około 1,1 kilometra dalej leży Zabytkowa Kopalnia „Ignacy”, a w sąsiedztwie dawnej kopalni Marcel stoi Kolonia Emma z czerwonej cegły.

Tężnie w miastach i parkach

W Rybniku tężnia solankowa stoi w dzielnicy Paruszowiec-Piaski, na miejscu dawnego basenu. Powstała w kwietniu 2018 roku w ramach budżetu obywatelskiego. Jej sercem jest konstrukcja z drewna i gałęzi tarniny, a całość uzupełniają osłony chroniące przed słońcem i deszczem oraz nawierzchnia z granitu i betonu. Obok leży staw o powierzchni 12,4 hektara przy rzece Rudzie, z wyremontowanym pomostem i ścieżkami pieszymi i rowerowymi.

W Mikołowie tężnia na Małych Plantach działa od 2021 roku, w parku tuż przy zabytkowym rynku. Wybrali ją mieszkańcy w głosowaniu Budżetu Obywatelskiego w 2018 roku, a według gminy budowa ruszyła we wrześniu 2020 roku. Postawiono ją w dwóch etapach: najpierw pierwszy moduł z instalacjami i fundamentami pod drugą część, a po kolejnej wiośnie moduł drugi. Małe Planty wpisano do rejestru zabytków razem z Dużymi Plantami jako jeden kompleks parkowy, a w parku jest także siłownia na świeżym powietrzu i plac zabaw.

W Chorzowie tężnia stoi na Placu Hutników, obok pomnika Friedricha Wilhelma von Redena. Postawiono ją przy okazji rewitalizacji placu w latach 2018-2020. W pobliżu działa Teatr Rozrywki, więc krótki spacer można połączyć z wizytą w teatrze lub z oglądaniem dawnego szybu Prezydent.

W Zawierciu tężnia solankowa leży na terenie Ośrodka Sportu i Rekreacji przy ulicy Sienkiewicza. Otwarto ją 21 marca 2021 roku. Niedaleko jest park imienia Tadeusza Kościuszki, a w mieście zachowała się synagoga.

Uzdrowiskowa tradycja: Jaworze, Goczałkowice, Ustroń, Jastrzębie

Tężnia w Jaworzu ma kształt rotundy i została wybudowana w 2014 roku z drewna. Według gminy kolumna tężni ma zbiornik solanki do inhalacji, a solanka pochodzi z Zabłocia i zawiera, jak podaje gmina, do 140 miligramów jodu na litr. Gmina opisuje, że wokół tężni tworzy się dzięki temu mikroklimat morski. Obiekt bywa wyłączany z powodu pogody, zwłaszcza zimy i wiatru, oraz prac konserwacyjnych. Jaworze ma za sobą dłuższą historię uzdrowiskową: jako uzdrowisko zatwierdził je w 1862 roku Śląski Urząd Krajowy w Opawie, w 1906 roku miejscowość utraciła ten status, a w latach 1927-1930 powstał nowy zakład leczniczy, w którym wypoczywali między innymi Maria Dąbrowska i Julian Tuwim.

Jeszcze starszą tradycję ma Goczałkowice-Zdrój. W 1856 roku pruski zarząd górniczy szukał tam soli i na głębokości 616 metrów trafił na czteroprocentową solankę. Pierwszy sezon kuracyjny rozpoczął się w czerwcu 1862 roku, a wśród obiektów dla kuracjuszy był park zdrojowy w Goczałkowicach-Zdroju. Do rejestru zabytków wpisano z dawnej zabudowy uzdrowiska między innymi starą pijalnię oraz pawilony Górnik i Wrzos. Niecałe 300 metrów od parku działa inhalatorium z tężnią solankową.

W Ustroniu pijalnia wód znajduje się w Zawodziu, uzdrowiskowej dzielnicy na zboczu Równicy, przy ulicy Sanatoryjnej. W latach 1967-1990 powstało tu 17 modernistycznych budynków wczasowych, zwanych piramidowcami, zaprojektowanych przez Henryka Buszkę, Aleksandra Frantę i Tadeusza Szewczyka. Całość bywa oceniana jako jeden z najciekawszych projektów urbanistyczno-architektonicznych zrealizowanych w Polsce po II wojnie światowej. Skąd pochodzi woda z pijalni, źródła nie podają.

Jastrzębie-Zdrój pokazuje drugą stronę tej historii. Park Zdrojowy zajmuje 18 hektarów i od 1993 roku figuruje w rejestrze zabytków. Dom Zdrojowy w stylu szwajcarskim wzniósł w 1862 roku Feliks von Königsdorff, a pijalnia wód działała od 1872 roku w pawilonie muzycznym z 1861 roku. Pijalnię wyburzono w 2011 roku, działalność uzdrowiskowa zakończyła się w 1994 roku, a w 2015 roku w zespole zbudowano inhalatorium solankowe. W parku rosną gatunki z różnych kontynentów, między innymi miłorząb dwuklapowy i maklura pomarańczowa, a od 1928 roku stoi tu muszla koncertowa.

Solanka w Beskidzie Żywieckim

W Soli, wsi w gminie Rajcza, działa obiekt Solankowa Kraina. Oprócz tężni jest tam wewnętrzna strefa z sauną, a strona obiektu zawiera materiały o składzie wody solankowej, historii soli i zastosowaniach inhalacji oraz wyniki analizy wody. Zasady wizyty, godziny i zakaz wstępu ze zwierzętami podaje strona obiektu, dlatego przed wyjazdem trzeba tam zajrzeć.