Będzin kojarzy się z zamkiem, ale miasto ma więcej do pokazania: schron wykuty w głębi wzgórza, średniowieczne mury, stalową wieżę ciśnień z czasów kopalni i muzeum rozrzucone po kilku adresach. Poniżej układ tych miejsc, żeby dało się je połączyć w jeden spacer albo w dwie krótsze wizyty. Samą warownię opisuje osobny artykuł o zamku w Będzinie.

Podziemia pod Górą Zamkową

Podziemia Będzińskie to trasa urządzona w niedokończonym niemieckim schronie przeciwlotniczym. Schron budowano w latach 1943-1944, by chronić niemiecką ludność miasta. Wykuli go w głębi Góry Zamkowej więźniowie obozów koncentracyjnych. Cały kompleks ma około 700 metrów korytarzy i sztolni, a trasa turystyczna około 400 metrów. Temperatura wewnątrz utrzymuje się między 9 a 12 stopniami Celsjusza, więc przyda się ciepła warstwa.

Trasę udostępnia Muzeum Zagłębia. Otwarto ją 13 grudnia 2013 roku, a w lutym 2018 roku pojawiła się nowa aranżacja pod nazwą „Tropiciele Historii Podziemi Będzińskich”. Są tu niewielkie ekspozycje o początkach Będzina i o okupacji niemieckiej. Wejście znajduje się przy alei Kołłątaja, niedaleko kościoła św. Trójcy. Zwiedza się w grupie z przewodnikiem, po wcześniejszym umówieniu. Miejsce wymaga spokojnego tonu, bo powstało z przymusowej pracy więźniów.

Mury i stare miasto

Mury miejskie kazał zbudować Kazimierz Wielki w latach 60. XIV wieku, o czym wspominali Janko z Czarnkowa i Jan Długosz. Okalały owalne miasto o powierzchni około 7 hektarów, a ich linia miała około tysiąca metrów. Były dwie bramy, Sławkowska i Bytomska, i żadna się nie zachowała. W 1655 roku mury częściowo zniszczono, a w 1823 roku istniała już tylko część południowo-wschodnia i wschodnia.

Zachował się niewielki odcinek z dwiema częściowo zrekonstruowanymi basztami. W 2011 roku odbudowano jeszcze fragment w rejonie ulic Modrzejowskiej i Zawale, o długości ponad 170 metrów, zgodnie ze średniowiecznym przebiegiem. Baszty miały plan prostokąta i stały co około 60 metrów. Owal dawnego miasta jest czytelny w układzie ulic do dziś.

W środku tego owalu leży Plac Kazimierza Wielkiego, dawny rynek. Badania ratunkowe z 1977 roku wykazały na nim cztery poziomy użytkowania, z których najstarszy pochodzi z X-XI wieku. Kamienice północnej pierzei zburzono w czasie niemieckiej okupacji, a ostatnie budynki przy niej rozebrano w latach 70. XX wieku pod trasę szybkiego ruchu, więc plac nie wygląda jak rynek z pocztówki. Do zamku jest stąd około 200 metrów.

Muzeum Zagłębia w kilku miejscach

Muzeum Zagłębia otwarto 22 lipca 1956 roku, w 600. rocznicę uzyskania przez Będzin praw miejskich. Tak podają źródła, choć lokację na prawie niemieckim datuje się na 5 sierpnia 1358 roku, a pierwsze miasto na prawie polskim na rok 1346, więc daty w źródłach się różnią. Do 1983 roku muzeum mieściło się tylko w zamku, potem doszedł zespół pałacowo-parkowy rodziny Mieroszewskich w Gzichowie z wnętrzami z XVIII i XIX wieku. Do muzeum należą też Podziemia, mury, Wzgórze Zamkowe i dawny dom modlitwy Mizrachi przy ulicy Potockiego 3, opisany na karcie Synagoga Mizrachi w Będzinie.

W zamku pokazuje się wystawę dawnej broni od XVI do początków XX wieku oraz ekspozycję o dziejach zamku i miasta. Historia Żydów będzińskich i getta to odrębny, trudny temat, o którym mówi artykuł o gettach Zagłębia i karta miejsca pamięci Getto będzińskie.

Wieża ciśnień w Grodźcu

Wieża ciśnień w Grodźcu to uważana za jedyną w Polsce w całości nitowaną stalową wieżę ciśnień. Zbudowało ją w 1902 roku warszawskie przedsiębiorstwo Drzewiecki i Jeziorański dla Grodzieckiego Towarzystwa Kopalń Węgla i Zakładów Przemysłowych. Wodę dostarczały dwie pompy z głębokości około 300 metrów. Czerpała z niej najpierw kopalnia, potem także osiedle robotnicze, zakłady Solvay, browar, mieszkańcy Grodźca i stacja kolejowa.

Wieża ma 27 metrów wysokości, a zbiornik mieścił 100 metrów sześciennych wody. Na początku lat 60. XX wieku wyłączono ją z użytku i zaczęła niszczeć. Prace remontowe trwały od marca do sierpnia 2020 roku: odtworzono więźbę dachową, dodano oświetlenie i kamerę na szczycie. Pierwotnie wieża miała rdzawą barwę, po renowacji jest szara. Do środka zwiedzający nie wejdą, wieżę ogląda się z zewnątrz, ze ścieżki prowadzącej schodami na wzniesienie przy ulicy Barlickiego.

W Grodźcu stoi też barokowy kościół św. Katarzyny przy ulicy Wolności, murowany w latach 1726-1729 i rozbudowany w latach 1931-1932, z wolnostojącą ceglaną dzwonnicą.

Dwa kościoły z innych dzielnic

Kościół św. Barbary w dzielnicy Koszelew powstał z przebudowanej izby zbornej biura kopalni „Ksawery”, która w 1875 roku zmieniła nazwę na „Koszelew”. Otwarto go w 1922 roku. Czczony jest w nim obraz Czarnej Madonny, koronowany 1 czerwca 2009 roku.

Kościół w Łagiszy, pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, jest świątynią powojenną: budowę zaczęto 27 maja 1946 roku według projektu Tadeusza Rudzkiego, a konsekrowano ją 25 września 1949 roku. W środku są stacje Drogi Krzyżowej Jadwigi Socha z 1949 roku. Oba kościoły są czynne, więc zwiedzanie wnętrz najlepiej planować poza nabożeństwami.