Spór o Śląsk Cieszyński po 1918 roku

Gdy w 1918 roku upadła monarchia austro-węgierska, Cieszyn i cały Śląsk Cieszyński stały się terytorium spornym między odradzającą się Polską a Czechosłowacją. W październiku 1918 roku w mieście powstała Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, reprezentująca stronę polską, a stronę czeską reprezentował krajowy komitet narodowy dla Śląska. Już 5 listopada 1918 roku lokalne władze obu stron uzgodniły tymczasowy podział administracji według kryterium etnicznego. Miał on obowiązywać do czasu, aż spór rozstrzygną rządy w Warszawie i Pradze.

Porozumienie nie utrzymało się długo. W styczniu 1919 roku wybuchła wojna polsko-czechosłowacka, w której wojsko czechosłowackie w ciągu tygodnia wyparło siły polskie na linię Wisły. Spór trafił na forum międzynarodowe. Ententa wymusiła zawieszenie broni i wyznaczyła linię demarkacyjną wzdłuż Kolei Koszycko-Bogumińskiej. Ogłoszono też plebiscyt, ale z powodu narastającej wrogości między Polakami i Czechami z jego przeprowadzenia zrezygnowano.

Tło sporu miało wymiar gospodarczy. Chodziło o strategiczną dla Czechosłowacji linię kolejową z Bogumina do Koszyc oraz o złoża węgla kamiennego i przemysł Zagłębia Karwińskiego. Dla Polski liczył się argument narodowościowy: w austriackim spisie z 1910 roku język polski deklarowało około 55 procent mieszkańców regionu.

Decyzja z 28 lipca 1920 roku

Latem 1920 roku, w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, polska delegacja zgodziła się na rozstrzygnięcie sporu przez mocarstwa bez plebiscytu. Zgoda była uzależniona od neutralności Czechosłowacji i przepuszczania transportów ze sprzętem dla Polski. 28 lipca 1920 roku Rada Ambasadorów, na podstawie ustaleń z konferencji w Spa, sama podzieliła sporne tereny. Polska zaprotestowała przeciw decyzji niemal natychmiast, a żadna ze stron nie była z podziału zadowolona.

Region został podzielony między oba państwa. Polsce przypadło 44 procent terenu, czyli 1002 km2 ze 139,6 tys. mieszkańców, a Czechosłowacji większa część, 1280 km2 z 295,2 tys. mieszkańców.

Granica przez środek miasta

Granica przecięła także samo miasto. Poprowadzono ją wzdłuż rzeki Olzy, bez względu na kryterium etniczne. Dawne lewobrzeżne przedmieścia, takie jak Brandys, Kamieniec i Saska Kępa, znalazły się w Czechosłowacji i dały początek Czeskiemu Cieszynowi, który leży już poza naszym województwem. Prawobrzeżna część zachowała nazwę Cieszyn.

Podział nie był symetryczny pod względem funkcji miejskich. Po lewej stronie rzeki znalazły się dworzec kolejowy, centrala wodociągowa i gazownia. W polskiej części pozostały historyczna starówka z rynkiem i zamkiem, elektrownia, teatr, budynki urzędowe, szkoły i świątynie. Dworzec otwarto 1 lutego 1869 roku, gdy do miasta doprowadzono Kolej Koszycko-Bogumińską, a do 1920 roku był on głównym dworcem całego Cieszyna.

Ślad podziału widać także w historii komunikacji. Tramwaj elektryczny jeździł w Cieszynie od 12 lutego 1911 roku, od dworca przez most na Olzie do drugiej części miasta. Po podziale dworzec, do którego prowadziła linia, znalazł się po drugiej stronie granicy.

Skutki podziału dla obu części

Podział hamował rozwój polskiej części miasta: Cieszyn został odcięty od dworca i terenów przemysłowych, a mieszkańcy od zakładów pracy po drugiej stronie rzeki. Czeski Cieszyn z kolei stracił dostęp do instytucji kultury, oświaty i urzędów, które zostały w części polskiej. Dlatego w latach 20. XX wieku po czeskiej stronie planowo rozbudowywano własne centrum, między Olzą a dworcem. Rozbudowę prowadzono w stylu modernistycznym, a nowy ratusz stanął tam w 1928 roku.

Polski Cieszyn z czasem się powiększał, włączając sąsiednie wsie: Błogocice w 1923 roku i Bobrek w 1932 roku, a po II wojnie światowej kolejne miejscowości.

Dwa miasta, jedna granica

W latach 1938-1945 oba Cieszyny na pewien czas znów połączono w jedno miasto, ale po zakończeniu wojny przywrócono granicę z 1920 roku. Mosty na Olzie stały się potem ważnym przejściem granicznym. Zniknęło ono z krajobrazu po rozszerzeniu strefy Schengen o Polskę i Czechy w 2007 roku, od kiedy granicę wolno przekraczać w dowolnym miejscu. Dziś wędrówka po polskim Cieszynie to w dużej mierze spacer po tej części miasta, która po 1920 roku zachowała dawne centrum.

Najlepiej zacząć od Rynku, wytyczonego w 1496 roku i otoczonego renesansowymi i barokowymi kamienicami. Na rynku stoi ratusz, siedziba władz miasta, odbudowany po pożarze z 1836 roku. Z historią sporu o region wiąże się też pomnik Nike cieszyńskiej, który upamiętnia Legion Śląski i żołnierzy poległych w wojnie polsko-czechosłowackiej 1919-1920.