Barbórka, zwana też Dniem Górnika, przypada 4 grudnia, w dniu św. Barbary z Nikomedii. To najważniejsze święto górnicze w Polsce, a na Śląsku, gdzie górnictwo ukształtowało całe miasta i osiedla, ma szczególną oprawę: od porannej mszy przy figurze patronki po orkiestry maszerujące przez familoki. Część tradycji, którą dziś uważa się za wiekową, jest jednak dużo młodsza, niż się powszechnie sądzi.

Święta Barbara i jej patronat

Św. Barbara jest znana wyłącznie ze średniowiecznej legendy; nie wspominają o niej ani antyczni Ojcowie Kościoła, ani Martyrologium Hieronima. Według legendy pochodziła z pogańskiej rodziny z Heliopolis, poznała chrześcijaństwo w Nikomedii, a ojciec, który zażądał, by wyparła się wiary, wydał ją prześladowcom. Została uwięziona w wieży i ścięta mieczem, prawdopodobnie około roku 305. Inna legenda mówi, że uciekając przed ojcem, schroniła się w skale, która rozstąpiła się przed nią.

Barbara jest patronką dobrej śmierci i trudnej pracy: górników, hutników, kamieniarzy, ludwisarzy, żołnierzy, rybaków i wielu innych zawodów, a także orędowniczką w czasie burzy i pożarów. Jest również współpatronką archidiecezji katowickiej. W kościele katolickim jej wspomnienie przypada 4 grudnia, a dzień ten wyznacza termin święta górniczego.

Z dniem św. Barbary wiąże się też zwyczaj niezwiązany z kopalniami: w tym dniu wkłada się do wody gałązki wiśni lub czereśni, które mają zakwitnąć na Boże Narodzenie.

Jak wygląda Barbórka

W tradycji górniczej dzień zaczyna się uroczystą mszą w kościele lub w cechowni, przy figurze św. Barbary. Potem orkiestra górnicza maszeruje, grając swój hymn, po osiedlach zamieszkanych przez górników i ich rodziny, między innymi po familokach, oraz przed domami dyrekcji. Odbywają się uroczyste akademie i spotkania, koncerty, występy artystyczne, zabawy i bale z udziałem rodzin górniczych.

Ślady patronki widać w krajobrazie. Kaplica św. Barbary przy Silesia City Center w Katowicach mieści się w dawnej maszynowni szybowej kopalni Eminenz, a w jej wnętrzu stoi ołtarz św. Barbary z kopalni Kleofas i figurka patronki górników z kopalni Gottwald. Pierwszy szyb Zabytkowej Kopalni Węgla Kamiennego Guido w Zabrzu nazwano Barbarą, a dzieje zawodu opowiada Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu.

Karczma piwna, czyli młodsza tradycja

W dniach przed Barbórką organizuje się karczmy piwne, w których biorą udział górnicy, emeryci, pracownicy firm współpracujących z kopalniami, naukowcy z wydziałów górniczych i studenci tych kierunków. Karczmy dla dozoru górniczego organizuje Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Górnictwa. Odpowiednikiem dla kobiet są tak zwane combry babskie.

Karczma ma stały rytuał. Uczestnicy zasiadają przy dwóch długich stołach, starsi (stare strzechy) i młodsi (młode strzechy), dzielą się na tablicę lewą i prawą i rywalizują na punkty. Porządku pilnuje Wysokie Prezydium, a nieprawidłowy strój, na przykład źle dobrane skarpetki, karze się zakuciem w dyby lub wypiciem piwa z solą. Karczmę otwiera odśpiewanie hymnu górniczego, a podczas biesiady śpiewa się pieśni, opowiada dowcipy i nagradza zasłużonych szpadami górniczymi. Górnicy obowiązkowo występują w mundurach.

Wbrew powszechnej opinii karczmy piwne nie mają długiej tradycji. Pojawiły się na stałe w latach 80. XX wieku, a w poprzedniej dekadzie odbywały się spotkania gwarków przy piwie. Wcześniej Barbórka była uroczystością religijno-rodzinną. Według dr Beaty Piechy-van Schagen władze PRL, organizując świeckie imprezy, chciały osłabić religijny charakter święta. Combry babskie w dzisiejszej formie pochodzą z lat 90. XX wieku i nie mają wiele wspólnego z oryginałem, czyli imprezą zapustną.

Mundur i skok przez skórę

Mundur górniczy ma wzór sięgający XVIII wieku, kiedy wprowadzono go w Niemczech, w Zagłębiu Ruhry. W Polsce pierwsze mundury pojawiły się w 1817 roku jako odzież robocza, wzorowana na strojach piechoty Królestwa Polskiego. Dzisiejszy mundur galowy nosi się z honorową szpadą górniczą. Czako górnicze ma na przodzie godło z pyrlikiem i żelazkiem, a kolor pióropusza oznacza grupę: czarny dla górników, biały dla dozoru, zielony dla dyrektorów, czerwony dla członków orkiestry.

Najbardziej znanym obrzędem jest skok przez skórę, czyli przyjęcie adeptów do stanu górniczego. Skóra to czarny skórzany fartuch noszony z tyłu na spodniach munduru, z czasem symbol przynależności do górników. Adept składa ślubowanie, skacze przez skórę trzymaną przez dwóch seniorów, a prowadzący ceremonię Lis Major uderza go szpadą w ramię i przypasowuje skórę. Zwyczaj dotarł do Polski przez absolwentów Akademii Górniczej w Leoben w Austrii: najpierw do Galicji i Krakowa, a po II wojnie światowej na Śląsk i do Politechniki Śląskiej. Podobną ceremonię stosuje się przy przyjmowaniu do zawodu hutnika.

Barbórka w Tarnowskich Górach i podania o patronie podziemi

Górnicza tradycja ma też lokalne odmiany. W Tarnowskich Górach wokół 16 lipca, w rocznicę odkrycia rud w 1784 roku, odbywa się letnia Barbórka w Parku Kunszt, wokół hałdy szybu Rudolphine. Figury gwarków odsłaniane są w mieście od 2013 roku, najczęściej w okolicach 4 grudnia. Osobną opowieścią jest legenda o Skarbniku, duchu podziemi, który według podań opiekuje się górnikami.