Cieszyn kojarzy się z Rynkiem, rotundą i Wzgórzem Zamkowym, ale dwa miejsca w mieście wpisano na Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego: browar pod zamkiem i niewielką dawną drukarnię. Pierwszy dostał miejsce na szlaku w 2017 roku, drugie w 2010 roku. Oba zachowały sprzęt z czasów, gdy rzemiosło zamieniało się w przemysł.

Browar wbity w stok Wzgórza Zamkowego

Prapoczątki browaru sięgają 1653 roku. Regent dóbr książęcych Kaspar Tłuk z Toszonowic uruchomił wtedy piwowarstwo na zamku, łamiąc przywilej mili, który należał do miasta. Po protestach mieszczan przerwał warzenie, a potem wznowił je, dostarczając piwo wyłącznie poza obszar jednej mili zastrzeżonej dla Cieszyna.

Obecny zakład jest młodszy. Arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg zlecił w 1838 roku gruntowną przebudowę cieszyńskiej rezydencji wiedeńskiemu architektowi Josephowi Kornhäuslowi. Z piastowskiego zamku zostały wtedy wieża i romańska rotunda św. Mikołaja. Mniej więcej w tym samym czasie, około 1840 roku, tuż pod zamkiem na stoku wzgórza zaczęto budować nowoczesny browar, który miał produkować piwo pilzneńskie na skalę przemysłową. Budowę ukończono w 1846 roku. Browar uchodzi za jeden z najdłużej nieprzerwanie działających w Polsce.

Zabytek, w którym 70 procent jest pod ziemią

Sercem zakładu jest czteroskrzydłowy, trzykondygnacyjny budynek z dziedzińcem pośrodku. Naroża i bramę ozdobiono pseudorustyką, co nadaje całości obronny charakter. Rozbudowywano go do I wojny światowej, więc dziś to zespół zabudowań w różnych stylach, od biedermeieru po neogotyk.

Układ pomieszczeń podporządkowano kolejnym etapom produkcji. Słodownia z cegły i kamienia, z piwnicami do moczenia i słodowania jęczmienia, leży w podziemiach. Magazyny jęczmienia i słodu oraz suszarnia powietrzna mieściły się na piętrach i strychach. Izba fermentacyjna, z cylindrycznymi i stożkowymi otwartymi kadziami do fermentacji dolnej, jest na pierwszym poziomie piwnic. Cieszyn jest jednym z trzech polskich browarów z fermentacją w otwartych kadziach.

Leżakownie tworzą podziemne korytarze na różnych poziomach wzgórza. Do budynku przylega wysoka piwnica, czyli tunel lodowy wydrążony pod Wzgórzem Zamkowym prawie do połowy dziedzińca zamku górnego. Zimą składowano w nim lód z pobliskich zbiorników wodnych, który chłodził produkcję aż do lata. Szacuje się, że około 70 procent browaru znajduje się pod ziemią. W zakładzie sprawnie działa wiele urządzeń z drugiej połowy XIX wieku i początku XX wieku.

Dzieje browaru dobrze pokazują kolejne zmiany właścicieli. W 1920 roku, po upadku Austro-Węgier, zakład upaństwowiono. W czasie II wojny światowej nie zaprzestał produkcji, a część pomieszczeń służyła jako cele więzienne.

Drukarnia, która została muzeum

Muzeum Drukarstwa w Cieszynie powstało w 1996 roku, żeby upamiętnić tradycje drukarskie Śląska Cieszyńskiego. W tym samym roku firma Prodruk przekazała miastu zabytkowy sprzęt drukarski. W 1998 roku muzeum przejęło wyposażenie zlikwidowanej pracowni typografii z cieszyńskiej filii Uniwersytetu Śląskiego, a później kolejne maszyny: kocioł do przetopu stopu linotypowego, maszynę do odlewania ręcznie składanych tekstów z kompletem matryc, liniarkę i szuflady z czcionkami.

Zbiory obejmują też maszynę typograficzną z zestawem czcionek, matryce chemigraficzne i drzeworytnicze, prasy dociskowe i urządzenia introligatorskie. Maszyny drukarskie, zecerskie i introligatorskie są w pełni sprawne. W 2004 roku otwarto pracownię graficzną, w której prowadzi się warsztaty. Uczestnicy projektują grafikę, przenoszą ją na matrycę i odbijają na starej prasie, a w pracowni introligatorskiej szyją własny notatnik.

Placówka zmieniała też formę prowadzenia. Stowarzyszenie Muzeum Drukarstwa w Cieszynie zarejestrowano w 2004 roku, w 2014 roku muzeum dostało Śląską Nagrodę im. Juliusza Ligonia. Od 1 kwietnia 2019 roku było zamknięte na czas rozbudowy i modernizacji, a w 2022 roku po remoncie zarządzanie włączono w strukturę Zamku Cieszyn, który obsługuje obiekt razem ze stowarzyszeniem.

Co łączy browar i drukarnię

Oba miejsca pokazują technikę, której zwykle nie widać z ulicy: w jednym kolejne etapy produkcji rozłożono na poziomach stoku wzgórza, w drugim zebrano maszyny zecerskie i drukarskie. W obu zachowały się sprawne urządzenia z dawnych czasów.