Huta, która nazwała się Pokojem

W Nowym Bytomiu, dzielnicy Rudy Śląskiej, stoi huta żelaza, której niemiecka nazwa Friedenshütte znaczy dosłownie "huta pokoju". Założyli ją w 1840 roku David Löwenfeld, Moritz Friedländer i Simon Löwi. Na początku zakład tworzyły wielki piec opalany koksem, hala odlewnicza, kotłownia i stolarnia, a pracowało w nim 12 osób.

Kolejne dekady to zmiany właścicieli i rozbudowa. W 1851 roku hutę odkupił hrabia Andrzej Renard, który dobudował drugi wielki piec i koksownię. W 1855 roku przeszła do wrocławskiej spółki "Minerwa", a pod koniec lat sześćdziesiątych XIX wieku miała już cztery wielkie piece i piece pudlerskie. Bankructwo spółki w 1871 roku zakończyło ten etap, a majątek przejął nowy podmiot związany z hrabią Karolem Wolfgangiem Ballestremem. W 1884 roku uruchomiono stalownię tomasowską, a trzy lata później martenowską oraz zakładową elektrownię.

Rozwój miał też ciemną stronę. W nocy z 24 na 25 lipca 1887 roku w kotłowni zakładowej wybuchł gaz: zginęło 10 osób, 55 zostało rannych. Straty wyliczono wtedy na 375 tysięcy marek.

Liczby z czasów wielkiego przemysłu

Zatrudnienie dobrze pokazuje skalę zakładu. W 1865 roku huta dawała pracę 228 osobom, w 1887 roku 1352, w 1910 roku 3898, a w 1922 roku 8284. W przededniu I wojny światowej wyprodukowała 250 tysięcy ton surówki, czyli 23,8 procent produkcji wszystkich hut Górnego Śląska.

Podział Górnego Śląska w 1922 roku wprowadził granicę, a huta znalazła się po polskiej stronie. W 1928 roku spółka połączyła się z hutą "Baildon" w Katowicach, a od 8 lutego 1930 roku koncern i jego największy zakład nosiły nazwę Huta "Pokój". Światowy kryzys uderzył jednak mocno: w grudniu 1931 roku produkcję wstrzymano, a spółka trafiła pod nadzór sądowy. Zarząd komisaryczny zniesiono pod koniec 1932 roku, a w 1934 roku większościowym udziałowcem zostało państwo polskie.

Walcarka Sendzimira

W tym samym czasie w hucie pracował inżynier Tadeusz Sendzimir (1894-1989), urodzony we Lwowie wynalazca, nazywany "Edisonem metalurgii". Prowadził prace nad walcarką, która pozwalała wielokrotnie zmniejszyć grubość blachy przy jednym zetknięciu z walcami. Cały proces opierał się na walcowaniu blachy z jednoczesnym jej rozciąganiem, dzięki czemu grubość można było zmniejszyć z 6 mm do 0,1 mm. Linia ruszyła w maju 1934 roku, początkowo dawała 400 ton blachy miesięcznie, a tuż przed wojną po ulepszeniach około 1000 ton.

Źródła różnią się w datach. Jedne mówią o uruchomieniu regularnej produkcji w 1934 roku. Inne dodają, że walcarkę według pomysłu Sendzimira uruchomiono w Nowym Bytomiu już w 1932 roku, a w 1934 roku powstała linia do ciągłego walcowania blach cienkich na zimno. Jeszcze inne podają, że w 1934 roku w hucie "Pokój" wdrożył on metodę walcowania cienkiej blachy na zimno. Bezpieczne jest więc stwierdzenie, że przełomowa linia zaczęła działać w hucie w pierwszej połowie lat trzydziestych, a rok 1934 jest przyjmowany jako początek regularnej produkcji.

Wynalazek zainteresował świat. W 1935 roku licencję kupiła francuska firma Fabrique de Fer de Maubeuge, potem inna francuska spółka i brytyjska John Summers, a w 1938 roku amerykański Armco Steel. Sendzimir wyjechał z Polski i po wybuchu wojny został w Stanach Zjednoczonych. Miał 120 patentów, w tym 73 amerykańskie. Według jednych źródeł we wczesnych latach osiemdziesiątych ponad 90 procent światowej stali nierdzewnej przechodziło przez jego proces, według innych chodziło o 90 procent produkcji stali ocynkowanej, więc to twierdzenie warto traktować ostrożnie.

Huta i jej dzielnica

Huta budowała wokół siebie miasto. Już w 1840 roku w sąsiedztwie stanęły pierwsze dwa budynki mieszkalne, początkowo parterowe domy z czerwonej cegły. Na osiedlu w Czarnym Lesie powstał dom towarowy, szkoła i przedszkole, a od niemieckiej nazwy domu towarowego, Kaufhaus, osiedle nazwano Kaufhaus. W 1913 roku blisko 57 procent załogi mieszkało w zakładowych budynkach w pobliskich koloniach robotniczych.

Zakład prowadził też szkoły zawodowe i przychodnię, a przy hucie działał klub sportowy "Pogoń" z sekcjami piłki nożnej, koszykówki, bokserską i pływacką. Chór "Harmonia" reaktywowano w 1946 roku. Historię hutnictwa żelaza i stali na Górnym Śląsku pokazuje Muzeum Hutnictwa w Chorzowie.

Od największej huty do spółek

Po wojnie, w 1946 roku, do huty "Pokój" dołączono zakłady w Łabędach i Gliwicach, tworząc jedną z największych hut żelaza i stali w Polsce. Od lat sześćdziesiątych wycofywano z produkcji wydziały uciążliwe dla okolicznych osiedli: w 1961 roku wygaszono koksownię, a w 1970 roku spiekalnię rudy. W 1973 roku zrezygnowano z produkcji cienkiej blachy, a w 1975 roku wyłączono walcownię "Sendzimira". Zatrudnienie spadło z 9177 osób w 1956 roku do 4292 w 1987 roku, a w 1988 roku zlikwidowano stalownię.

Pod koniec XX wieku wydziały przekształcono w spółki grupy kapitałowej "Huta Pokój S.A.", a od 2015 roku należą one do grupy Węglokoks.