Szczakowa w XVIII wieku

Szczakowa jest dziś dzielnicą Jaworzna, a w latach 1933-1956 była samodzielnym miastem. Pierwsze wzmianki o niej pochodzą z 1427 roku, a w XVI wieku była wsią królewską w starostwie będzińskim. Do historii górnictwa weszła dzięki dacie, którą powtarzają polskie źródła: w 1767 roku miała tu powstać pierwsza polska kopalnia węgla kamiennego na terenach dawnej Rzeczypospolitej. Tak zapisano w haśle o Szczakowej i w haśle o Jaworznie, a hasło o Zagłębiu Krakowskim podaje tę samą datę.

Źródła nie są jednak zgodne co do szczegółów. Jedno z nich mówi o roku 1766 w Zakładzie Górniczym Sobieski i dodaje, że wydobycie było początkowo odkrywkowe, potem także głębinowe, a przy małym zapotrzebowaniu na węgiel nie było stałe. Według niego kopalnia pracowała przez kilka miesięcy w latach 1766-1767 i 1789-1790. Dlatego określenie pierwsza kopalnia warto czytać jako ustalenie przytaczanych źródeł, nie jako sprawdzone rekordowe osiągnięcie. Trwałe górnictwo zaczęło się w Jaworznie później: w 1792 roku hrabia Moszyński założył kopalnię, która przez kolejne dekady zmieniała właścicieli i nazwy, od Fryderyka Augusta, przez Piłsudskiego, po po prostu Jaworzno. Zakończyła działalność w 1999 roku, gdy połączono ją z elektrownią.

Węzeł kolejowy i trzy cesarstwa

Rozwój przyspieszyła kolej. Stację w Szczakowej otwarto w 1847 roku, a w pobliżu zbiegały się granice trzech mocarstw: Austrii, Rosji i Prus. Każdy, kto w tamtych czasach przekraczał granicę, musiał tu przenocować albo przynajmniej przejechać przez stację. Szczakowa to jeden z największych polskich węzłów kolejowych, ważny dla przewozów węgla. Wokół stacji wyrosły cementownia, huta szkła, fabryka amoniaku, garbarnia i zakłady dolomitowe, a w 1956 roku Szczakowę przyłączono do Jaworzna.

Po tych zakładach została krajobrazowa spuścizna, którą można zwiedzać. Z dawnych wyrobisk dolomitu Cementowni Szczakowa powstał Arboretum Park Gródek z turkusowymi zbiornikami, choć mimo nazwy to park gminny, a nie arboretum w naukowym sensie. W kamieniołomie wapieni, z którego urobek szedł głównie na potrzeby cementowni, urządzono ośrodek GEOsfera z geologicznym szlakiem i modelami dinozaurów. Na miejscu wyrobiska po Kopalni Piasku Szczakowa powstał zalew Sosina. Rekultywacja terenów po tej kopalni, prowadzona od 1959 roku, uchodzi za jedną z najbardziej zaawansowanych w polskim przemyśle wydobywczym pod względem stosunku powierzchni zrekultywowanej do zajętej.

Miasto trzech elektrowni

Energetyka Jaworzna zaczyna się od kopalni. W 1898 roku przy szybie Rudolf zainstalowano dwa agregaty prądu stałego o łącznej mocy 320 kW, do oświetlania kopalni i domów. W 1903 roku przy szybie Fryderyk August stanęła kotłownia z turbozespołem o mocy 800 kW. Z tego zalążka wyrosła Elektrownia Jaworzno I, włączona do krajowego systemu 1 stycznia 1953 roku. Zakład ten już nie istnieje. Elektrownię Jaworzno II uruchomiono w 1953 roku, a Jaworzno III budowano od 1972 roku, pierwszy blok oddano w 1977, a całość zakończono w 1979 roku, osiągając 1200 MW. Wokół drugiej elektrowni powstała osiedlowa dzielnica, którą mieszkańcy żartobliwie nazwali Wesołym Miasteczkiem, od domów młodego górnika i prowizorycznych baraków z czasów budowy.

Pod koniec XX wieku w Jaworznie działały trzy elektrownie, co według niektórych opisów dawało miastu największą na świecie liczbę elektrowni, ale to twierdzenie należy traktować ostrożnie. Trzy zakłady działały jednocześnie jedynie do 1998 roku, gdy Jaworzno I wyłączono po modernizacji drugiej elektrowni. O kominie elektrowni trzeciej źródła mówią różnie: jedne podają około 300 lub według niektórych danych 306 metrów, inne 306 metrów i uznają go za jeden z najwyższych w Polsce. Spaliny kierowane są dziś przez instalacje odsiarczania i chłodnie kominowe, a komin wyłączono z użytku.

Gdzie to zobaczyć

O tym, jak wyglądała praca pod ziemią, opowiada ekspozycja górnicza w Muzeum Miasta Jaworzna, z narzędziami, mapami i lampkami z kopalń Jaworzno, Komuna Paryska i Sobieski. Starszą historię miasta, sięgającą 1229 roku i praw miejskich z 1901, pokazują Rynek Główny i Kolegiata św. Wojciecha i św. Katarzyny. Wzdłuż terenu dawnej kopalni Jan Kanty biegnie Velostrada w Jaworznie.

W lesie na południowy zachód od tej kopalni stoi Pomnik Więźniów Obozu w Jaworznie. Obóz pracy działający tu w latach 1945-1956 opisujemy w osobnym artykule w dziale Miejsca pamięci, tutaj zaznaczamy tylko, że ta część dziejów Jaworzna wymaga innego tonu niż historia przemysłu.