Zawiercie to miasto, które najpierw było stacją i fabrykami, a dopiero potem miastem. Zanim dostało prawa miejskie, miało już kolej, huty, fabryki tkanin i osiedle robotnicze. Prawa miejskie przyszły późno, a ślady tamtego okresu zostały w parkach, murach zakładów i zabytkach, które można obejrzeć na jednym spacerze.

Pociąg z 1847 roku

Pierwszy pociąg przejechał przez Zawiercie 1 grudnia 1847 roku, gdy otwarto jednotorowy odcinek Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z Częstochowy do Ząbkowic. Ruch dwutorowy z Koluszek do Ząbkowic uruchomiono w 1881 roku. Stacja i dworzec drugiej klasy zaczęły działać w 1890 roku, a obecny dworzec oddano do użytku w kwietniu 1914 roku. Fabryki ustawiały się blisko torów, a te, które stały dalej, dostawały własne bocznice kolejowe.

Zawiercie rozwijało się w tej części historii jako zbiór mniejszych osad. Miasto powstało w wyniku urbanizacji: łączenia wsi i osiedli w jeden organizm. Dawniej istniały osobne Zawiercie Większe z tartakiem i Zawiercie Małe z fryszerką, a na przełomie XIX i XX wieku powstało tak zwane Duże Zawiercie, zwane też Nowym Światem.

Fabryki i osiedle robotnicze

W latach 70. XIX wieku rodzina Reichów zbudowała w mieście Fabrykę Szkła. Bracia Ginsbergowie kupili przędzalnię bawełny działającą od 1833 roku, a w 1875 roku Carl Brauss uruchomił fabrykę sztucznej wełny. Zarząd Towarzystwa Akcyjnego Zawiercie postanowił 1 sierpnia 1878 roku o budowie osiedla robotniczego TAZ. W 1893 roku powstały zakłady odlewnicze i budowy maszyn, w 1897 roku huta Towarzystwa Akcyjnego Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza, nazywana hutą Hulczyńskiego lub Huldczyńskiego (nazwisko występuje w obu pisowniach), a w 1901 roku Huta Zawiercie. Działały tu też kopalnie węgla brunatnego i rudy żelaza.

W 1894 roku w fabryce tkackiej zorganizowano jeden z pierwszych w Królestwie Kongresowym strajków. Został złamany po zwolnieniu kilkuset robotników.

Z tamtych czasów zostały zielone miejsca. Park przy ulicy Szymańskiego, zwany Parkiem OSiR, zajmuje około 5 ha i został założony przy pałacyku Szymańskiego w stylu angielskim, według projektu Hugona Kudera, jeszcze przed 1901 rokiem. Od 10 lipca 1991 roku wpisano go do rejestru zabytków jako część układu osiedla robotniczego TAZ. Największy z trzech parków miasta, Park im. Adama Mickiewicza, jest młodszy: założono go 1 września 1929 roku, a Jakub Löwenstein podarował pod niego ziemię. Trzeci, Park im. Tadeusza Kościuszki z lat 30. XX wieku, ma kopię kaplicy Matki Boskiej Prządki, której oryginał stał od 1894 roku przy ulicy Piłsudskiego.

Osada fabryczna bez praw miejskich

W czasie I wojny światowej Zawiercie liczyło ponad 30 tysięcy mieszkańców, miało okazały dworzec i liczne fabryki, a mimo to nie miało praw i struktury miejskiej. Prawa miejskie nabyło 1 lipca 1915 roku, choć w części źródeł pada też rok 1926.

W okresie międzywojennym, przy bardzo wysokim bezrobociu, o Zawierciu pisano jako o mieście bezrobotnych. Powiat zawierciański utworzono w 1927 roku.

Kromołów: najstarsza dzielnica

Do Zawiercia należy dziś Kromołów, wspominany w 1193 roku. Prawa miejskie miał już przed 1388 rokiem (dokładnej daty nie znamy, bo nie zachował się akt lokacyjny), a utracił je w 1870 roku. Do Zawiercia włączono go 1 lutego 1977 roku. Przy źródle Warty stoi ośmioboczna ceglana kaplica św. Jana Nepomucena z 1803 roku; w 1988 roku, z powodu podniesienia się poziomu ulic, rozebrano ją i odtworzono metr wyżej, z niewielkimi zmianami.

Społeczność żydowska

Przed II wojną światową społeczność żydowska Zawiercia liczyła około 5500 osób. W 1941 roku utworzono dzielnicę żydowską, a likwidację getta rozpoczęto w nocy z 25 na 26 sierpnia 1943 roku. Kilka tysięcy osób wywieziono do KL Auschwitz-Birkenau; ostatni transport wyjechał 18 października 1943 roku. Po zagładzie zostały dwa ślady wspólnoty: synagoga z 1880 roku przy ulicy Marszałkowskiej, mocno przebudowana po wojnie, oraz cmentarz żydowski przy ulicy Daszyńskiego z domem przedpogrzebowym i około dwustoma nagrobkami. Założono go w 1911 roku. Cmentarz jest miejscem pamięci, więc obowiązuje tu cisza.